خودتنظیمی یعنی کودک بهتدریج یاد بگیرد توجه خود را هدایت کند، پیش از واکنش مکث کند و رفتار را با شرایط تغییر دهد. این مهارتها یکشبه شکل نمیگیرند؛ تعامل گرم با بزرگسالان و بازیهای متناسب با سن میتوانند فرصت تمرین آنها را فراهم کنند.
کارکردهای اجرایی چه هستند؟
کارکردهای اجرایی مجموعهای از مهارتها مانند حافظه کاری، کنترل بازداری و انعطافپذیری شناختیاند. این مهارتها به کودک کمک میکنند دستور چندمرحلهای را به خاطر بسپارد، نوبت خود را رعایت کند و هنگام تغییر قانون بازی، روش تازهای انتخاب کند. رشد این مهارتها تدریجی است و میان کودکان تفاوت طبیعی وجود دارد.
بازیهای ساده برای تمرین مهارتها
بازی توقف و حرکت
وقتی موسیقی پخش میشود کودک حرکت میکند و با توقف موسیقی باید بایستد. این بازی کنترل تکانه و توجه به نشانه را تمرین میدهد. برای کودک کوچکتر، زمان توقف کوتاه و قانون ساده باشد.
داستانسازی نوبتی
یک نفر جمله آغازین داستان را میگوید و هر نفر یک بخش به آن اضافه میکند. کودک باید به بخشهای قبلی گوش دهد، آنها را در حافظه نگه دارد و داستان را ادامه دهد. مرکز رشد کودک دانشگاه هاروارد این نوع فعالیتها را از نمونههای بازی برای تمرین توجه، حافظه کاری و خودکنترلی معرفی میکند.
دستهبندی با قانون متغیر
ابتدا اسباببازیها را بر اساس رنگ دستهبندی کنید؛ سپس قانون را به شکل یا اندازه تغییر دهید. کودک تمرین میکند از یک قاعده به قاعده دیگر جابهجا شود. اگر تغییر قانون دشوار بود، ابتدا نمونه را با هم انجام دهید.
نقش بزرگسال چیست؟
برای خردسالان، همراهی و الگوسازی بزرگسال مهم است. با افزایش سن میتوان فضای بیشتری برای بازی مستقل و همکاری با همسالان ایجاد کرد. تشویق باید بر تلاش، رعایت نوبت و امتحانکردن راه تازه تمرکز کند، نه فقط بر برندهشدن.
چگونه بازی را متناسب با سن انتخاب کنیم؟
- برای خردسالان، بازیهای کوتاه با یک قانون ساده انتخاب کنید.
- برای کودکان پیشدبستانی، نوبتگیری، تقلید حرکت و داستان کوتاه مناسب است.
- برای سن مدرسه، بازیهای گروهی با چند قانون و تغییر نقش میتواند چالش بیشتری ایجاد کند.
- اگر کودک خسته یا کلافه شد، بازی را سادهتر کنید یا وقفه بدهید.
مثال کاربردی در خانه
در زمان جمعکردن اسباببازیها، کار را به چند مرحله تبدیل کنید: «اول مکعبها را در جعبه بگذار، بعد کتابها را روی قفسه قرار بده». سپس از کودک بخواهید مرحله بعد را به خاطر بسپارد. این کار را به شکل بازی و بدون فشار انجام دهید.
جمعبندی
بازیهای روزمره میتوانند تمرین طبیعی برای توجه، حافظه کاری، کنترل تکانه و انعطافپذیری باشند. مهمتر از خرید ابزار خاص، تعامل مثبت، تکرار متناسب با سن و فرصت تجربه مستقل است.
منابع
- Harvard Center on the Developing Child؛ Brain-Building Through Play
- Harvard؛ Activities Guide for Executive Function Skills
سلب مسئولیت: این مطلب آموزشی است و جایگزین ارزیابی رشد یا مشاوره تخصصی کودک نیست.
