به گزارش خبرنگار اعزامی خبرگزاری بالاسری به کازان، همزمان با برگزاری هفدهمین برنامه فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در روسیه، نشست تخصصی «هوش مصنوعی و میراث اسلامی» با حضور جمعی از مقامات، استادان دانشگاه، پژوهشگران و فعالان حوزه فرهنگ و علوم اسلامی در مجموعه تاریخی کرملین شهر کازان برپا شد؛ نشستی که در آن، ظرفیت‌های هوش مصنوعی برای معرفی و حفاظت از میراث اسلامی در کنار نگرانی‌ها در مورد تحریف تاریخی، خطاهای محتوایی، مسائل اخلاقی و جایگاه انسان در برابر فناوری مورد بحث قرار گرفت.
کازان در سال 2026 که سال نبی رحمت هست، پایتخت فرهنگی جهان اسلام شناخته شد و تلاش شده در برنامه‌های هفته فرهنگی ایران در این شهر این موضوع لحاظ شود.
پیش از آغاز این نشست، چند تن از اعضای هیئت ایرانی حاضر در برنامه‌های فرهنگی، از موزه تاریخ و فرهنگ کازان بازدید کردند؛ بازدیدی که در ادامه برنامه‌های فرهنگی هیئت ایرانی و با هدف آشنایی نزدیک‌تر با بخشی از تاریخ و میراث فرهنگی این شهر صورت گرفت.
فضای نشست در مجموعه کرملین کازان، با توجه به پیشینه تاریخی و فرهنگی این شهر، خود بخشی از موضوع بحث بود؛ شهری که در تاریخ ناحیه ولگا و در میان جوامع مسلمان روسیه، جایگاه ویژه‌ای داشته و در حوزه چاپ و انتشار آثار اسلامی نیز سابقه‌ای طولانی دارد.
آیوپووا: باید بدانیم چه چیزی برای مسلمانان خوب یا بد است
در ادامه نشست، ایرادا آیوپووا، وزیر فرهنگ جمهوری تاتارستان، با اشاره به برنامه‌های فرهنگی ایران در کازان اظهار کرد: هنگامی که با همکاران در مورد این برنامه‌ها صحبت می‌کردیم، پیش از هر چیز هنر و فرهنگ‌های اصیل هر سرزمین را بررسی می‌کنیم.
وی اجرای ارکستر ملی ایران و برگزاری کارگاه‌های صنایع دستی را مورد اشاره قرار داد و اظهار کرد: پیش از آنکه با یک فرهنگ آشنا شویم، باید آن را بشناسیم.
وزیر فرهنگ تاتارستان با بیان اینکه انسان باید در مورد هوش مصنوعی فکر کند، اضافه کرد: در روز جاری همه در ابعاد وسیع در حال استفاده از تکنیک و فناوری هستند و باید بدانیم در هر سرزمین و تمدن، بهره‌برداری از این فناوری‌ها چه نتایجی دارد و چه چیزی برای ما مسلمانان خوب یا بد است.
آیوپووا نیز به مسئله نابرابری زبانی در حوزه هوش مصنوعی اشاره کرد و اظهار کرد زبان انگلیسی تأثیرگذاری بیشتری دارد و با وجود شمار زیادی از زبان‌ها، بسیاری از آنها هنوز در فضای دیجیتال به اندازه کافی حضور ندارند. به اظهار کرده وی، باید برای نسل پیش رو و فرزندانمان راهکاری پیدا کنیم تا این نابرابری کاهش یابد.
وی پیگیری کرد: فرزندان ما بیشتر در چارچوب اینترنت به اطلاعات دسترسی دارند، با این حال ارزش‌های فرهنگی و دینی الزبا این حالً در فضای اینترنت به آنها نمی‌رسد و باید در این زمینه به برتری برسیم.
وزیر فرهنگ تاتارستان در نهایت تصریح کرد که هوش مصنوعی باید به ابزاری برای تشخیص حقیقت از دروغ تبدیل شود. آیوپووا در سخنان خود بر ضرورت شکل‌گیری یک الگوی مشترک برای مواجهه جهان اسلام با هوش مصنوعی و حفظ و راستی‌آزمایی دانش و میراث تصریح کرد.
واعظی: هوش مصنوعی جای عالم دینی را نمی‌گیرد
حجت‌الاسلام احمد واعظی، استاد حوزه و دانشگاه و نظریه‌پرداز اسلامی، نیز در این نشست با تشریح تفاوت هوش مصنوعی با رایانه‌های ساده پیشین اظهار کرد: هوش مصنوعی یک ماشین دیجیتال یادگیرنده است و یکی از تفاوت‌های مهم آن با رایانه‌های پیشین، توانایی تولید محتواست.
وی تشریح کرد که رایانه‌ها در پیشین عمدتاً میراث و محتوای موجود را ارائه می‌کردند، با این حال هوش مصنوعی مولد می‌تواند محتوا تولید کند و فعالیت‌هایی را انجام دهد که از جهاتی به عملکرد هوش طبیعی شباهت دارد؛ هرچند میان هوش مصنوعی و هوش طبیعی همچنان تفاوت‌های جدی وجود دارد.
واعظی هوش مصنوعی را به دو دسته پیش‌بینی‌کننده و مولد تقسیم کرد و اظهار کرد در حوزه‌هایی مانند اقتصاد، بازار سهام و امنیت، هوش مصنوعی می‌تواند با تحلیل داده‌ها به پیش‌بینی و ارائه پیشنهاد بپردازد. در مقابل، هوش مصنوعی مولد در حوزه‌هایی مانند فیلم، موسیقی، ویدئو، معماری و به‌ویژه تولید متن و کتاب کاربرد دارد.
این استاد حوزه و دانشگاه با توجه به متنی بودن بخش مهمی از میراث اسلامی، از قرآن و تفاسیر گرفته تا احادیث و منابع دینی، اظهار کرد هوش مصنوعی متن‌محور می‌تواند در حوزه میراث اسلامی کاربردهای مختلفی داشته باشد.
وی چهار کارکرد اصلی را برای هوش مصنوعی در این زمینه برشمرد: نخست، استفاده از آن به عنوان دستیار پژوهشی؛ دوم، استفاده آموزشی؛ سوم، مراجعه افراد عادی برای کسب اطلاعات در مورد اسلام و علوم اسلامی؛ و چهارم، این پرسش که آیا هوش مصنوعی می‌تواند جای عالمان دینی را به عنوان مرجع فکری بگیرد.
واعظی در مورد کارکرد چهارم تصریح کرد: از نظر بنده، این مسئله نمی‌تواند اتفاق بیفتد. هوش مصنوعی برای سه هدف اول می‌تواند تا حدی مورد استفاده قرار گیرد، با این حال در امور ایمانی و باور دینی نمی‌توان نسبت به خطاها و اشتباه‌هایی که رخ می‌دهد چشم‌پوشی کرد.
وی با توضیح سازوکار مدل‌های مولد متن اظهار کرد: الگوریتم‌های این چت‌بات‌ها الزبا این حالً برای ارائه محتوای صحیح و مطابق واقع طراحی نشده‌اند، بلکه متن باورپذیر و پذیرفتنی تولید می‌کنند و ممکن است گاهی منبعی را ذکر کنند که وجود خارجی ندارد.
واعظی در پایان تصریح کرد که با وجود مفید و مؤثر بودن هوش مصنوعی در پژوهش، آموزش و دسترسی عمومی به اطلاعات، این فناوری نمی‌تواند جای عالم دینی را در باور‌سازی و پشتوانه عمل به شریعت بگیرد. این محور از سخنان واعظی در گزارش‌های منتشرشده از نشست نیز بازتاب یافته است.
خضری: عادی‌سازی تحریف تاریخ، بزرگ‌ترین خطر هوش مصنوعی است
سید احمد خضری، مشاور وزیر علوم و عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، نیز با بیان اینکه بشر در روز جاری از کاربرد هوش مصنوعی ناگزیر است، این فناوری را از دستاوردهای مهم بشر دانست و در عین حال هشدار داد که هوش مصنوعی مانند یک چاقوی دولبه است.
خضری یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها را در ارتباط با سیره نبوی دانست و اظهار کرد: هوش مصنوعی امکانات زیادی برای تحریف تاریخ دارد و عادی‌سازی تحریف تاریخ، بزرگ‌ترین خطر هوش مصنوعی است.
وی اضافه کرد: هوش مصنوعی می‌تواند با داده‌ها و ذهنیات موجود، تاریخ را بازسازی یا حتی جعل کند و این مسئله در مورد شخصیتی مانند پیامبر اکرم(ص) بسیار خطرناک است؛ زیرا تولیدات این فناوری می‌تواند بر مخاطبان تأثیر روانی و اجتماعی بگذارد و حتی واقعیات ساختگی را به نسل‌های پیش رو منتقل کند.
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران نیز نسبت به تقویت باورهای قوم‌گرایانه و مذهب‌گرایانه، کاهش اعتماد به منابع علمی و آکادمیک و تولید تاریخ عامه‌پسندانه توسط هوش مصنوعی هشدار داد و اظهار کرد خروجی این فناوری می‌تواند از زمینه و اطلاعاتی که کاربر در اختیار آن قرار می‌دهد تأثیر بپذیرد.
خضری با تأکید بر اینکه هوش مصنوعی در نهایت یک ابزار است، بر ضرورت استفاده مقاماته از آن تصریح کرد و اظهار کرد باید محتواهای تولیدشده توسط هوش مصنوعی برچسب‌گذاری شوند و میزان اعتبار آنها برای کاربران مشخص باشد؛ موضوعی که نیازمند قانون‌گذاری است.
وی نیز آموزش کاربران برای داشتن تفکر انتقادی، نظارت مورخان و افزایش مسئولیت‌پذیری اجتماعی را ضروری دانست و هشدار داد که در صورت نبود قانون و مقررات، هوش مصنوعی می‌تواند حوزه‌هایی مانند اشتغال، حریم خصوصی، سلامت انسان و عدالت اجتماعی را تحت تأثیر قرار دهد.
از کازانِ نخستین چاپ قرآن تا استفاده از هوش مصنوعی برای معرفی اسلام
فرید سلمان، مدیر مرکز مطالعات قرآن کریم و سنت پاک جمهوری تاتارستان، نیز در این نشست با اشاره به رشد فناوری در جهان اظهار کرد در روز جاری بشر در هر عصری باید بتواند شهروندان را از اسلام و دانش‌های مرتبط با آن بهره‌مند کند.
وی با اشاره به حضور الگوریتم‌های دیجیتال در همه سطوح زندگی اظهار کرد: باید بتوانیم معارف اسلام، معنویات، اخلاق جامعه و علوم اسلامی را با استفاده از هوش مصنوعی معرفی و اطلاع‌رسانی کنیم.
سلمان به پیشینه کازان در چاپ و انتشار آثار اسلامی اشاره کرد و اظهار کرد این شهر یکی از مراکز مهم چاپ قرآن و آثار اسلامی بوده است و برای نخستین بار در کازان در سال 1873 قرآن چاپ شده و در کنار آن، روش درست قرآن‌خوانی نیز به چاپ رسیده است.
وی با بیان اینکه باید از آفریده‌های خداوند و دستاوردهای بشری در جهت نفع انسان استفاده کرد، اظهار کرد هوش مصنوعی برابر با عقل انسان نیست، با این حال می‌توان از آن برای کمک به عقل انسانی و استفاده مفید در زندگی بهره گرفت.
مدیر مرکز مطالعات قرآن کریم و سنت پاک جمهوری تاتارستان نیز بر مسئولیت‌پذیری در استفاده از هوش مصنوعی تصریح کرد و اظهار کرد نباید از مدرنیته ترسید، بلکه باید از این فناوری در مسیر درست، رضایت خداوند، تقویت تمدن اسلامی و ارزش‌های الهی استفاده کرد.
ربانی: هوش مصنوعی ابزار در خدمت مجتهد است، نه جایگزین او
دکتر ربانی، مدیرکل همکاری‌های علمی و فرهنگی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، نیز در ادامه نشست، دامنه کاربردهای هوش مصنوعی را در حوزه‌هایی مانند تولید و پردازش متن، بینایی ماشین، پردازش زبان طبیعی، سیستم‌های خبره، رباتیک و یادگیری ماشین تشریح کرد.
وی با اشاره به ظرفیت هوش مصنوعی در علوم اسلامی اظهار کرد این فناوری می‌تواند در تفسیر متون دینی، استخراج احکام، پاسخ به سؤالات شرعی و ترجمه متون دینی مورد استفاده قرار گیرد و فرصت‌هایی مانند سرعت بیشتر در تحلیل داده‌ها، دقت بالاتر و جست‌وجوی سریع‌تر در منابع را فراهم کند.
ربانی در عین حال بر چالش‌هایی مانند نیاز به داده‌های آموزشی صحیح، احتمال خطا در تفسیر و ناتوانی ماشین در درک عمیق مفاهیم دینی تصریح کرد.
وی در مورد فقه و اصول نیز اظهار کرد هوش مصنوعی می‌تواند به عنوان ابزار کمکی در فرآیند استنباط احکام شرعی مورد استفاده قرار گیرد؛ از جست‌وجوی سریع در متون فقهی گرفته تا تحلیل قواعد اصولی و بررسی استدلال‌ها. با این حال، به اظهار کرده ربانی، محدودیت‌های این فناوری باید مورد توجه باشد و هوش مصنوعی جایگزین مجتهد نیست، بلکه ابزاری در خدمت اوست.
مدیرکل همکاری‌های علمی و فرهنگی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی نیز موضوعاتی مانند حریم خصوصی، سوگیری الگوریتمی، مسئولیت مدنی و کیفری، تأثیر بر بازار کار، عدالت و انصاف، شفافیت و پاسخگویی را از مهم‌ترین چالش‌های اخلاقی و اجتماعی هوش مصنوعی برشمرد.
ربانی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به نسبت اسلام و هوش مصنوعی اظهار کرد اسلام دینی جهان‌شمول و جاودان است و برای همه زمان‌ها و مکان‌ها برنامه دارد. به اظهار کرده وی، هوش مصنوعی نیز یک فناوری نوین است که می‌تواند در خدمت اهداف اسلامی قرار گیرد و برای پاسخگویی به مسائل مستحدثه، نیازمند اجتهاد پویا و تطبیق احکام با شرایط زمان و مکان هستیم.
جلالی: مدرنیته مانند سیل در حال آمدن است
کاظم جلالی، سفیر جمهوری اسلامی ایران در فدراسیون روسیه، در این نشست با اشاره به مواجهه همیشگی بشر با نوآوری‌های جدید اظهار کرد: «ما همواره با نوآوری‌های بشری روبه‌رو بوده‌ایم و مدرنیته مثل سیل در حال آمدن است.»
وی با اشاره به تجربه تاریخی مواجهه جامعه ایرانی و اسلامی با مدرنیته اضافه کرد: زمانی بود که به شکل متحجرانه با مدرنیته مواجه می‌شدیم و در مبارزات با این حالم خمینی(ره)، مبارزه با تحجر پررنگ بود، با این حال در روز جاری مدرنیته به پدیده‌ای عادی تبدیل شده و سؤال اصلی این است که نسبت سنت‌ها با مدرنیته چیست؟
جلالی هوش مصنوعی را یکی از ابزارهای مدرنیسم دانست و تصریح کرد وظیفه روشنفکران دینی این است که مشخص کنند هوش مصنوعی در کجا می‌تواند در خدمت اسلام قرار گیرد و در کجا ممکن است به آن آسیب وارد کند.
سفیر ایران در روسیه در ادامه به تجربه تاریخی تفسیر علمی قرآن اشاره کرد و اظهار کرد زمانی که تجربه‌گرایی و پوزیتیویسم به عنوان ابزار اصلی معرفت مطرح شد، عده‌ای از مسلمانان به تفسیر علمی قرآن روی آوردند، با این حال بعدها مشخص شد که این روش در برخی موارد نادرست بوده و در نتیجه، در جاهایی به اسلام آسیب وارد شده است. به اظهار کرده جلالی، در روز جاری نیز باید مراقب بود که چنین تجربه‌ای در مواجهه با هوش مصنوعی تکرار نشود.
وی در ادامه دو حوزه مهم دیگر را مورد توجه قرار داد و اظهار کرد نخستین موضوع، روش‌شناسی است؛ چراکه هوش مصنوعی نمی‌تواند کاملاً متقن باشد و باید از کج‌فهمی مراقبت کرد. نیز هر پلتفرمی را نمی‌توان به عنوان مرجع پذیرفت، چراکه این مسئله می‌تواند به عوام‌زدگی منجر شود.
جلالی حوزه دوم را اخلاق دانست و اضافه کرد: هوش مصنوعی متوجه اخلاق نمی‌شود، زیرا یک ابزار است. در اسلام برای حفظ حریم خصوصی، دوری از دروغ و جلوگیری از جعل، دستورات فراوانی وجود دارد و باید در استفاده از هوش مصنوعی کاملاً مراقب این مسائل باشیم.
کتابخانه‌ها؛ حلقه اتصال هوش مصنوعی و میراث مکتوب
بحث از سطح نظری به نمونه‌های عینی استفاده از فناوری در میراث مکتوب و کتابخانه‌های کازان کشیده شد. چند تن از مقامات کتابخانه‌های این شهر در مورد تجربه استفاده از هوش مصنوعی در حوزه نسخه‌شناسی، دیجیتال‌سازی منابع، شناسایی و پردازش متون قدیمی و حفاظت از میراث مکتوب توضیحاتی ارائه کردند.
در این بخش، موضوعاتی از جمله دیجیتال‌سازی میراث شرقی موجود در کتابخانه دانشگاه فدرال کازان، توسعه پیکره‌های زبانی و برنامه‌هایی برای پردازش متون تاتاری قدیم مطرح شد؛ مسائلی که نشان می‌دهد بحث هوش مصنوعی در کازان تنها به پیش رو فناوری محدود نیست و بخشی از آن مستقیماً با حفاظت، خوانش و دسترسی به میراث مکتوب پیوند خورده است. در گزارش‌های مربوط به این نشست نیز از «کتابخانه الکترونیکی»، پیکره زبان تاتاری، دیجیتال‌سازی میراث شرقی کتابخانه دانشگاه فدرال کازان و برنامه «میراس-تات» برای متون تاتاری قدیم به عنوان محورهای مطرح‌شده یاد شده است.
در انتهای نشست، مجدد وزیر فرهنگ تاتارستان اظهار کرد : ما نیاز داریم از متدولوژی‌های جدید استفاده کنیم و در عین حال، میراث فرهنگی و دینی خودمان را حفظ کنیم؛ هدف اصلی ما حفظ قرآن کریم است؛ کتابی که طی هزاران سال، نسخه و متن اصلی آن حفظ شده است. هر یک از ما باید تلاش کنیم با استفاده از ظرفیت‌های هوش مصنوعی، این میراث ارزشمند را به جهانیان معرفی کنیم.
وی پیگیری کرد: در زمینه هوش مصنوعی نیز نباید اجازه دهیم این فناوری مانعی برای خوانش و فهم قرآن کریم باشد. در شرایطی که هوش مصنوعی هنوز در مراحل ابتدایی و ساده خود قرار دارد، باید از ظرفیت‌های آن به شکل صحیح استفاده کنیم؛ از آقای واعظی نیز تشکر می‌کنم که پیشنهادهای درستی در مورد نحوه استفاده از هوش مصنوعی مطرح کردند و دیدگاه‌های ارزشمندی در این زمینه ارائه دادند.
/