خبرگزاری بالاسری- گروه استان ها: سیلبند خرم، سازهای خاکی و سنگی در شرق شهرستان جیرفت، از دهه های پیشین به عنوان اصلیترین راهکار مهار سیلاب در جنوب استان کرمان شناخته میشود.
این طرح که قرار بود از جیرفت آغاز شده و تا تالاب جازموریان ادامه یابد، هم هماکنون با گذشت بیش از نیم قرن از آغاز عملیات اجرایی، همچنان نیمهکاره باقی مانده و بخش عمدهای از وعدههای تکمیل آن محقق نشده است.
پس از آخرین سیلاب گسترده در جنوب کرمان که خسارات های زیادی به جا می گذاشت، تکمیل سیل بند خرم بیش از پس در دستور کار قرار گرفت، با این حال پس از توقف مونسون در جنوب کرمان و کاهش بارندگی ها در پنج سال اخیر کار احداث این سیل بند هم به فراموش سپرده شده است.
سیل بندی که اگر تکمیل شده بود نگرانی از وارد شدن سیل به روستاها و شهرهای جنوبی را کاهش می داد و آب را بدون درگیری با منابع انسانی وارد باتلاق جازموریان می کرد.
نگاهی به سیل بند خرم از آغاز تا سال ۱۴۰۵
عملیات احداث سیلبند خرم در سال ۱۳۵۰ آغاز شد و بخشهایی از آن در سالهای ۱۳۵۲ و ۱۳۵۳ در شرق جیرفت و در بالادست اراضی کشاورزی به بهرهبرداری رسید، با این حال نیمه کاره رها شد.
طول بخش احداث شده حدود ۴۰ کیلومتر است و هدف اولیه آن، محافظت از دشت جیرفت در برابر روانآبهای فصلی و سیلابهای ناگهانی بود؛ با این حال عدم تکمیل طرح در همان سال ها موجب شد دشت های جنوب کرمان بارها زیر سیل فرو برود، با این حال، برای تحقق کامل هدف طرح، لازم است این سیلبند تا جازموریان ادامه یابد؛ موضوعی که همچنان محقق نشده و ۱۲۰ کیلومتر از مسیر آن باقی مانده است.
تلاش های دهه های اخیر برای تکمیل پروژه
در دهه اخیر، اقدبا این حالت برای تکمیل سیلبند خرم در چند مرحله صورت گرفته است.
در سال ۱۳۹۸، توافقی با قرارگاه سازندگی خاتمالانبیا برای کنترل پهنه سیلابی جنوب استان کرمان صورت گرفت و در فروردین ۱۳۹۹، درخواست لایروبی مسیلها و سیلبندهای کوچک در قالب یک قرارداد مطرح شد.
در همان سال، مناقصهای برای لایروبی مسیرهای اصلی و فرعی سیلبند خرم در جیرفت برپا شد و در دیماه ۱۳۹۹، هزینه تکمیل پروژه دو هزار میلیارد تومان برآورد شد.
پس از سیلاب دیماه ۱۴۰۰، توجه دوباره به این طرح جلب شد تا اینکه در مرداد ۱۴۰۱، مصوبهای برای احداث سیلبند با اعتبار یک هزار میلیارد تومان صادر شد و مقرر گردید حداکثر ظرف یکسال و نیم به نتیجه برسد؛ با این حال از این مبلغ، تنها ۵۰ میلیارد تومان تخصیص یافت.
در بهمن ۱۴۰۰، مناقصهای برای لایروبی با اعتبار ۲۳ میلیارد ریال برپا شد که تخصیص آن هم ناچیز بود، با این حال در بالاسری ۱۴۰۲، اعتبار لازم برای اتمام طرح مطالعاتی از طریق استان تأمین شد و کمیتهای مشترک از استانداری، آب ناحیهای و سپاه تشکیل گردید.
در فروردین ۱۴۰۳، اعلام گردید که طرح مطالعاتی ۳۶ کیلومتر از مسیر ۱۸۰ کیلومتری صورت گرفته و ساخت آن بهزودی آغاز میشود و در آبان ۱۴۰۴، بازدیدی از سیلبند انجام گرفت.
در سال ۱۴۰۵، نیز مقرر شد با تخصیص اعتبار از ستاد بحران، بهسازی و ترمیم بخشهایی از سیلبند توسط بسیج سازندگی انجام شود.
در مجموع، در دهه اخیر اقدبا این حالت عمدتاً در حوزه مطالعات، توافقهای بیندستگاهی و تخصیصهای مقطعی و ناچیز بوده و مصوبه یک هزار میلیارد تومانی به طور کامل محقق نشده است.
قفل تکمیل سیل بند خرم عدم تخصیص اعتبار و اجرای مصوبات است
پس از سیلاب گسترده دیماه ۱۴۰۰ در جنوب کرمان، توجه دوباره به این طرح جلب و مبلغ هزار میلیارد تومان برای احداث سیلبند خرم مصوب شد.
این مصوبه، امیدواری زیادی برای تکمیل پروژه ایجاد کرد، با این حال آمارهای رسمی منتشرشده در سال ۱۴۰۵ نشان میدهد که از این مبلغ مصوب، تنها ۵۰ میلیارد تومان تخصیص یافته که این رقم در برابر نیاز واقعی پروژه، ناچیز است.
جنوب استان کرمان به دلیل موقعیت جغرافیایی و قرارگیری در مسیر رودخانههای فصلی، همواره در معرض خطر سیلاب قرار دارد.
شهرستانهای جیرفت، عنبرآباد، رودبار جنوب و جازموریان از آسیبپذیرترین مناطق استان کرمان محسوب میشوند و در سالهای اخیر، وقوع سیلابهای متعدد خسارات سنگینی به زیرساختها، اراضی کشاورزی و مناطق مسکونی وارد کرده است.
سیلبند خرم در صورت تکمیل، میتواند به عنوان یک سپر دفاعی عمل کند و از ورود روانآبها به مناطق پاییندست جلوگیری نماید.
علاوه بر این، بخشهایی از این سازه در تأمین آب کشاورزی و تغذیه سفرههای زیرزمینی نیز نقش دارد، از این رو، تکمیل آن نه تنها یک ضرورت ایمنی، بلکه یک اقدام راهبردی برای پایداری اقتصاد کشاورزی ناحیه است.
موانع پیشروی تکمیل سیلبند خرم را میتوان در چند محور نبود اعتبارات پایدار و تخصیص نیافتن بودجه مصوب، ضعف در هماهنگی بین دستگاههای متولی، اولویتگذاریهای مقطعی که باعث شده پروژههای بزرگ مقیاس در جنوب استان همواره در حاشیه قرار گیرند، نبود نظارت مستمر بر پیشرفت پروژه و عدم پاسخگویی در قبال تأخیرها مورد بررسی قرار داد.
این عوامل دستبهدست هم داده و سیلبند خرم را به یک طرح نیمهکاره تبدیل کرده که هر ساله هزینههای نگهداری و ترمیم آن افزایش می یابد.
خرم می تواند جنوب کرمان را در مقابل ال نینو نجات دهد
با توجه به هشدارهای هواشناسی در مورد تقویت پدیده النینو و پیشبینی بارشهای فراتر از نرمال در پاییز و زمستان پیشرو، خطر وقوع سیلابهای شدید در جنوب کرمان جدی است.
در چنین شرایطی، تکمیل سیلبند خرم به یک ضرورت فوری تبدیل شده است و تجربه سالهای پیشین نشان میدهد که تأخیر در اجرای طرحهای پیشگیرانه، هزینههای جبرانناپذیری به همراه دارد.
آنچه در روز جاری نیاز است، عزم جدی برای تأمین اعتبارات، رفع موانع اداری، تعیین متولی مشخص و نظارت مستمر بر اجرا است.
سیل بند خرم، در حالی با چالشهای جدی تأمین مالی مواجه است که برآوردهای جدید از افزایش سه تا چهار برابری هزینههای احداث آن نسبت به مصوبات اولیه حکایت دارد.
فقدان اعتبار لازم
نماینده شهروندان شش شهرستان جنوبی استان کرمان در مجلس شورای اسلامی، ریشه این تأخیر طولانیمدت را نه صرفاً در کمبود منابع، بلکه در فقدان توازن در توزیع امکانات استانی میداند.
منصور شکراللهی، در اظهار کردگو با خبرنگار بالاسری با تشریح سرنوشت این پروژه زیرساختی اظهار کرد: مصوبه اولیه احداث این سیلبند با تخصیص اعتباری معادل یک هزار میلیارد تومان «یک همت» در جریان سفر «شهید جمهور» به استان کرمان و با حضور وزیر سرزمین در دولت تصویب شد، با این حال، پیچیدگیهای اجرایی و تورم باعث شده است که تکمیل این طرح در روز جاری به اعتباری بین سه تا چهار همت نیاز داشته باشد.
وی اضافه کرد: علی رغم پیگیریهای مستمر از سوی ستاد مدیریت بحران، سازمان برنامهوبودجه و استانداران ادوار مختلف، پاسخ واحدی مبنی بر «فقدان اعتبار» دریافت شده است.
وی ضمن قدردانی از نگاه مثبت و رویکرد حمایتی استاندار فعلی نسبت به این مناطق، تصریح کرد که حل این معضل نیازمند بازنگری در الگوی توسعه استانی است.
به باور وی، اگر اصل «توازن و عدالت اجتماعی» در سطح استان کرمان به درستی رعایت میشد، در روز جاری شاهد این حجم از آسیبپذیری و محرومیت زیرساختی در نیمه جنوبی استان نبودیم و وضعیت کنونی شکل نمیگرفت.
شکراللهی، نیز بر ظرفیتهای کلان «مسئولیتهای اجتماعی صنایع و معادن» تأکید ورزید.
وی با اشاره به این استدلال رایج که معادن شمال استان کرمان مختص توسعه شهرستانهای شمالی هستند، یادآور شد: این بنگاههای اقتصادی از معافیتهای مالیاتی کلان سرزمینی بهرهمند میشوند و از اینرو، تعهد اخلاقی و قانونی دارند که خدمات و منافع خود را به جنوب استان نیز تسری دهند.
شکراللهی، تصریح کرد: تزریق اعتباری معادل یک تا دو همت از سوی معادن در قالب مسئولیتهای اجتماعی، میتواند گره کور احداث سیلبند خرم را بگشاید و از تکرار خسارات عدیدهی سالانه ناشی از طغیان سیل در این مناطق جلوگیری کند.
پیگیری در عالیترین سطوح حاکمیتی
شکرالهی، از اقدبا این حالت پارلمانی و حاکمیتی خود برای برون رفت از این بنبست اعلام کرد و خاطرنشان ساخت: موضوع احداث این سیلبند طی مکاتبات رسمی به اطلاع رئیس مجلس شورای اسلامی رسیده و در جریان نشستهای تخصصی با رئیسجمهور نیز به عنوان یکی از مطالبات فوری و حیاتی شهروندان جنوب کرمان مطرح شده است تا با دستور ویژه، مسیر تأمین اعتبار و نجات این ناحیه از مخاطرات فصلی هموار شود.
فرماندار عنبرآباد، نیز در اظهار کردگو با بالاسری با ترسیم نقشهای دقیق از مخاطرات آبی ناحیه، احداث و تقویت اساسی «سیلبند خرم» را نه یک انتخاب، بلکه تنها راهکار پایدار برای مصونسازی سه شهرستان عنبرآباد، رودبار جنوب و جازموریان از طغیانهای ویرانگر میداند.
همت بلوچی، در تشریح ابعاد این چالش زیستمحیطی، به کارکرد دوگانه و حیاتی این سازه اشاره کرد.
وی یادآور شد که این بند که در دهههای پیشین با دوراندیشی مهندسی تقویت شده، علاوه بر نقش کلیدی بهعنوان منبع اصلی تأمین آب شهرستان، بهعنوان یک سپر دفاعی طبیعی عمل میکند؛ با این حال، با توجه به گستردگی حوضه آبریز بالادست و ماهیت سیلخیز بودن بخش «جبالبارز جنوبی»، روانآبهای حاصل از رودخانههای خروشان این ناحیه بهسمت حوضه جازموریان و رودبار جنوب سرازیر میشود.
وی اضافه کرد: از این رو، تخصیص اعتبار کامل برای بهسازی این سازه، کلید طلایی خنثیسازی تهدیدات و رفع دائمی بحرانهای فرسایشی برای هر سه شهرستان همجوار است.
بلوچی، تصریح کرد: اجرای هم زمان طرحهای «آبخیزداری» و «آبخوانداری» در بالادست، میتواند حجم عظیمی از سیلابها را مهار کرده و معضلات همسایگان جنوبی را بهطور ریشهای مرتفع سازد.
وی اظهار کرد: اگر در روز جاری برای تقویت این شریان حیاتی اقدام نکنیم، ناگزیر شاهد تکرار چرخه معیوب بحرانهای فرسایشی و خسارات جبرانناپذیر ناشی از طغیان آب در پاییندست خواهیم بود؛ چرا که این پروژه، نقطه عطفی برای حل دائمی چالشهای ناحیهای محسوب میشود.
شهروندان جنوب کرمان منتظرند پس از سال ها سیل بند خرم تکمیل شود تا از تکرار حوادث جانی و مالی جلوگیری شود.