خبرگزاری بالاسری، سرویس دین، حوزه و اندیشه، سیده فاطمه سادات کیایی: همه ما به کارکردهای دین واقفیم، اینکه ادیان برای چه آمده اند و با چه هدفی بشریت را به دنبال خود می کشانند، چه آموزه هایی دارند و هر دینی از چه مسیر و ابزارهایی استفاده می کند. همه ادیان آمده اند تا انسان ها را به راه رستگاری برسانند. چیزی که در نهان آدمی و فطرت آن نهفته است را روشن کنند، وجهه انسانی و الهیاتی جهان هستی و معاد را پیش چشم ما بگذارند و ما را با اندیشه های وحیانی و خدایی آشنا کنند. با این حال دین زمانی می‌تواند در زندگی انسان و جامعه حضور داشته باشد که پیام آن به درستی شهروندان برسد، با مسائل و دغدغه‌های آنان پیوند بخورد و راهی برای اظهار کرد‌وگو میان آموزه‌های دینی و زندگی روزمره انسان‌ها شکل بگیرد، مسئله ای که از آن با عنوان «تبلیغ دینی» یاد می شود.
در سنت ادیان الهی، هدایت شهروندان همواره با دعوت و رساندن پیام خداوند همراه بوده است. پیامبران الهی حرکت خود برای هدایت انسان‌ها را با دعوت شروع کردند و در ادامه، با اظهار کرد‌وگو، آموزش، تبیین و پاسخ به پرسش‌ها و شبهات، تلاش کردند پیام الهی را برای شهروندان قابل فهم و قابل لمس کنند. در این میان تبلیغ به عنوان یکی از مسیرهای ارتباط دین با جامعه بروز پیدا می کند که تنها هدف آن انتقال مجموعه‌ای از گزاره‌ها و احکام دینی نیست و اثرگذاری جزو شروط آن محسوب می شود، اینجاست که نقش مبلغ پررنگ و برجسته می شود.
مبلغ زمانی می‌تواند در این مسیر اثرگذار باشد که علاوه بر شناخت درست از آموزه‌های دینی، زبان و شرایط مخاطب خود را بشناسد، مسائل روز جامعه را ببیند و بتواند میان مفاهیم دینی و واقعیت‌های زندگی شهروندان ارتباط برقرار کند. به همین دلیل، تبلیغ هم جنبه آموزشی دارد، هم فرهنگی و اجتماعی و هم می‌تواند زمینه‌ای برای شکل‌گیری اظهار کرد‌وگو، اعتماد و ارتباط میان جامعه و نهادهای دینی باشد.
این موضوع در دوره معاصر شکل پیچیده‌تری پیدا می کند. شهروندان در روز جاری پیام‌های گوناگونی را از مسیرهای مختلف دریافت می‌کنند و فضای مجازی، شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های نوین، امکان دسترسی به دیدگاه‌های متنوع را فراهم کرده‌اند. در چنین شرایطی، مخاطب فقط شنونده یک پیام نیست، بلکه او مقایسه می‌کند، سؤال می‌پرسد، در مورد یک موضوع از منابع مختلف اطلاعات می‌گیرد و گاهی حتی پیش از مواجهه با مبلغ، پاسخ‌های متفاوتی برای پرسش خود پیدا کرده است. در نتیجه، تبلیغ دینی نیز برای اثرگذاری بیشتر باید بتواند خود را با این تغییرات همراه کند.
از سوی دیگر، تجربه تاریخی اسلام نشان می‌دهد که ارتباط مستقیم با شهروندان، شناخت شرایط اجتماعی و پاسخ دادن به مسائل واقعی جامعه، همواره بخشی از مسیر هدایت بوده است. پیامبر اسلام(ص) و ائمه اطهار(ع) در مواجهه با شهروندان، صرفاً به بیان آموزه‌ها اکتفا نمی‌کردند و متناسب با شرایط، پرسش‌ها و نیازهای مخاطبان با آنان سخن می‌اظهار کردند. از این رو تبلیغ را می‌توان یکی از عناصر اصلی در رساندن پیام دینی و شکل دادن به رابطه میان دین و جامعه دانست، رابطه‌ای که کیفیت آن می‌تواند بر میزان حضور و اثرگذاری آموزه‌های دینی در زندگی اجتماعی تأثیر بگذارد.
از دعوت پیامبران تا تجربه اجتماعی روحانیت در ایران
در ایران نیز پس از ورود اسلام، عالمان دینی و روحانیون در بسیاری از دوره‌های تاریخی تنها نقش آموزشی و عبادی نداشتند و به عنوان بخشی از نیروهای اثرگذار اجتماعی شناخته می‌شدند. مسجد، منبر، مجالس دینی و ارتباط مستقیم علما با شهروندان، زمینه‌ای برای انتقال مفاهیم دینی و در عین حال ارتباط با مسائل اجتماعی فراهم می‌کرد.
این ارتباط در مقاطع مختلف تاریخی خود را در قالب‌های گوناگون نشان داده است. در نهضت تنباکو، روحانیت توانست با اتکا به ارتباط گسترده با شهروندان، یک مطالبه اجتماعی را به حرکتی فراگیر تبدیل کند. در جریان انقلاب اسلامی نیز شبکه مساجد، روحانیون و مجالس مذهبی در سازمان‌دهی اجتماعی و انتقال پیام انقلاب نقش قابل توجهی داشتند. در واقع، تبلیغ دینی در کنار وظیفه انتقال آموزه‌های دینی، بخشی از ظرفیت ارتباط اجتماعی روحانیت با شهروندان را نیز تشکیل می‌داد.
با این حال، شرایط جامعه در روز جاری با پیشین تفاوت زیادی کرده است. مخاطب در روز جاری، رسانه‌های متنوع‌تری در اختیار دارد، سبک زندگی‌ها تغییر کرده، پرسش‌های تازه‌ای در مورد دین و جامعه شکل گرفته و بخش قابل توجهی از ارتباطات اجتماعی به فضای مجازی منتقل شده است. همین تغییرات باعث شده شیوه‌هایی که در دوره‌ای می‌توانستند ارتباط مؤثری با مخاطب برقرار کنند، لزوماً همان کارکرد پیشین را نداشته باشند.
وقتی مسئله فقط کمبود مبلغ نیست
در چنین شرایطی، بحث در مورد میزان اثرگذاری تبلیغ دینی در ایران، دیگر فقط به تعداد مبلغان یا میزان حضور آنان در مناطق مختلف محدود نمی‌شود. مسئله گسترده‌تر از عملکرد یک فرد است و مجموعه‌ای از عوامل می‌توانند در فاصله گرفتن پیام دینی از مخاطب نقش داشته باشند، از نحوه مدیریت و سیاست‌گذاری گرفته تا آموزش مبلغ، محتوای ارائه‌شده، شرایط اجتماعی و فرهنگی و حتی نگاه خود مخاطب به دین و مبلغان.
در مقاله ای که یاور عیوضی، سیدمرتضی میرتبار و سیدمهدی حسینی با عنوان «نگاهی آسیب‌شناسانه به موانع کارآمدی نظام تبلیغ دینی در ایران» آن را نگاشته اند به این مسئله پرداخته شده که چه عواملی بر عملکرد مبلغ، مجموعه نظام تبلیغی و موانع بر سر راه اثربخشی تبلیغ قرار گرفته‌اند.
این نگاه از آن جهت قابل توجه است که اگر تبلیغ دینی را یک نظام ارتباطی بدانیم، اختلال در هر بخش می‌تواند بر بخش‌های دیگر نیز اثر بگذارد. مبلغی که آموزش کافی ندیده باشد، محتوایی که با مسئله مخاطب تناسب نداشته باشد، مدیریتی که از شرایط جدید اجتماعی شناخت کافی نداشته باشد یا مخاطبی که نسبت به نهادهای دینی بی‌اعتماد شده باشد، هر یک می‌توانند بخشی از این زنجیره را با مشکل مواجه کنند.
مسئله‌ای که از مدیریت آغاز می‌شود
یافته‌های این بررسی نشان می‌دهد در میان حوزه‌های مختلف آسیب‌شناسی، مسائل مدیریتی بیشترین سهم را به خود اختصاص داده‌اند و حدود ۴۲ درصد از آسیب‌های شناسایی‌شده در این حوزه قرار می‌گیرند. این میزان نشان می‌دهد که بخشی از مشکلات تبلیغ دینی را نمی‌توان صرفاً با توصیه به مبلغان یا تغییر شیوه سخنرانی برطرف کرد و باید به ساختار مدیریت و سیاست‌گذاری تبلیغ نیز توجه داشت.
سیاست‌گذاری بدون پشتوانه کافی علمی و پژوهشی، غلبه نگاه‌های سنتی، کم‌توجهی به ابزارهای ارتباطی جدید و ضعف در برنامه‌ریزی از جمله مسائلی است که در این بخش مورد توجه قرار گرفته است. توزیع نامتوازن و گاه بدون برنامه مبلغان، نبود هماهنگی کافی میان نهادهای فعال در عرصه تبلیغ، ضعف در آموزش و نظارت و کمبود سازوکارهای دریافت بازخورد از میدان تبلیغ نیز بخشی دیگر از این مشکلات را تشکیل می‌دهد.
در واقع، وقتی نهادهای مختلف هر یک بخشی از فعالیت‌های تبلیغی را بدون هماهنگی کافی دنبال کنند، ظرفیت‌های موجود به جای آنکه در کنار یکدیگر قرار بگیرند، ممکن است به صورت جزیره‌ای عمل کنند. نتیجه چنین وضعیتی می‌تواند تکرار فعالیت‌ها در برخی حوزه‌ها، خلأ در برخی حوزه‌های دیگر و دشواری در ارزیابی دقیق عملکرد نظام تبلیغ باشد.
از همین منظر، مدیریت به یکی از نقاط کلیدی در کارآمدی تبلیغ تبدیل می‌شود، زیرا تصمیم‌های مدیریتی می‌توانند بر انتخاب و آموزش مبلغ، نوع محتوا، نحوه ارتباط با مخاطب، استفاده از رسانه‌های جدید و حتی شیوه ارزیابی فعالیت‌های تبلیغی اثر بگذارند.
۲۷ درصد آسیب‌ها به عملکرد مبلغان مربوط است
پس از عوامل مدیریتی، عملکرد مبلغان با حدود ۲۷ درصد، دومین سهم را در میان آسیب‌های شناسایی‌شده دارد. این مشکلات تنها به میزان دانش دینی مبلغ محدود نمی‌شود و ابعاد مختلفی را دربرمی‌گیرد.
در حوزه روش، استفاده از شیوه‌های تقلیل‌گرایانه، عاطفی یا کم‌استدلال می‌تواند باعث شود پیام دینی نتواند با مخاطبی که با پرسش‌های پیچیده و چندلایه مواجه است، ارتباط کافی برقرار کند. در کنار آن، برخی مسائل رفتاری و اخلاقی و نیز ضعف در شناخت مسائل روز جامعه، می‌تواند بر تصویر مخاطب از مبلغ و در نهایت بر میزان پذیرش پیام اثر بگذارد.
بخشی از مسئله نیز به نوع نگاه برخی مبلغان به فضای مجازی و رسانه‌های جدید مربوط می‌شود. در شرایطی که بخش مهمی از زندگی اجتماعی افراد در این فضاها جریان دارد، فاصله گرفتن از این عرصه می‌تواند فاصله میان مبلغ و مخاطب را بیشتر کند.
توانایی برقراری ارتباط با گروه‌های مختلف اجتماعی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. مخاطبان از نظر سن، تحصیلات، سبک زندگی، تجربه اجتماعی و نوع دغدغه‌هایشان یکسان نیستند و طبیعتاً نمی‌توان با یک زبان و یک شیوه ثابت با همه آنان ارتباط برقرار کرد. شناخت مخاطب و انتخاب زبان مناسب برای هر گروه، بخشی از مهارت تبلیغی است که در شرایط در روز جاری اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
وقتی پیام دینی با مسئله مخاطب فاصله می‌گیرد
بخش دیگری از مشکلات به خود پیام و محتوایی مربوط می‌شود که در فرآیند تبلیغ در اختیار مخاطب قرار می‌گیرد. پیام دینی زمانی می‌تواند ارتباط برقرار کند که مخاطب بتواند نسبت آن را با زندگی خود درک کند و پاسخ مسائل و دغدغه‌هایش را در آن ببیند.
یکی از آسیب‌هایی که در این زمینه مورد توجه قرار گرفته، تمرکز بیش از اندازه بر برخی موضوعات عبادی و کم‌توجهی به طیف گسترده‌تری از مسائل و پرسش‌های اجتماعی و فکری است. مخاطب در روز جاری ممکن است در مورد خانواده، هویت، اخلاق، عدالت، سبک زندگی، روابط اجتماعی، پیش رو، تحولات فرهنگی و نسبت دین با مسائل جدید پرسش داشته باشد. اگر تبلیغ نتواند این پرسش‌ها را ببیند، احتمال فاصله گرفتن مخاطب افزایش پیدا می‌کند.
موضوع شبهات نیز در همین چارچوب قرار می‌گیرد. دسترسی گسترده شهروندان به اطلاعات و دیدگاه‌های مختلف باعث شده شبهات و پرسش‌های دینی در مدت کوتاهی در جامعه منتشر شوند. پاسخ‌گویی به این مسائل، نیازمند محتوایی دقیق، مستدل و در عین حال قابل فهم است، محتوایی که نه از پیچیدگی علمی فاصله بگیرد و نه ارتباط خود را با زبان مخاطب از دست بدهد.
تبلیغ در خلأ اتفاق نمی‌افتد
حتی اگر مدیریت مناسب باشد، مبلغ آموزش‌دیده باشد و محتوای مناسبی نیز در اختیار او قرار گیرد، باز هم تبلیغ در خلأ انجام نمی‌شود. هر فعالیت تبلیغی در یک محیط اجتماعی، فرهنگی و رسانه‌ای مشخص شکل می‌گیرد و همین محیط می‌تواند بر نتیجه آن اثر بگذارد.
گسترش رقبای فرهنگی، تغییرات سبک زندگی، تحولات رسانه‌ای و ضعف زیرساخت‌های لازم برای حضور مؤثر در فضای مجازی از جمله عواملی هستند که شرایط تبلیغ را دشوارتر کرده‌اند. از سوی دیگر، نحوه بازنمایی دین و روحانیت در برخی رسانه‌ها نیز می‌تواند بر نگاه مخاطب اثر بگذارد.
شرایط اقتصادی و سیاسی جامعه نیز از این معادله جدا نیست. مخاطب، دین را در کنار تجربه واقعی خود از جامعه می‌بیند و ممکن است برخی مشکلات و ناکامی‌های موجود را با نهادهای دینی یا ساختارهای مرتبط با دین پیوند دهد. از این رو فعالیت تبلیغی نمی‌تواند نسبت به تجربه اجتماعی شهروندان بی‌تفاوت باشد.
مخاطبی که دیگر مخاطب پیشین نیست
در کنار مدیریت، مبلغ، پیام و محیط اجتماعی، خود مخاطب نیز یکی از عناصر مهم این نظام ارتباطی است. مخاطب در روز جاری نه فقط دریافت‌کننده پیام، بلکه در بسیاری از موارد تولیدکننده، بازنشرکننده و منتقد محتواست. او می‌تواند یک پیام دینی را با ده‌ها روایت دیگر مقایسه کند و در مورد آن نظر بدهد.
در چنین فضایی، نگرش منفی نسبت به برخی مبلغان، بحران هویت و نسبت دادن ناکارآمدی‌ها و مشکلات موجود به دین می‌تواند بر میزان پذیرش پیام دینی اثر بگذارد. از این رو اگر قرار است تبلیغ دوباره بتواند نقش مؤثری در ارتباط دین و جامعه ایفا کند، شناخت مخاطب باید به یکی از اجزای اصلی برنامه‌ریزی تبلیغی تبدیل شود.
شناخت مخاطب به معنای دانستن چند ویژگی جمعیت‌شناختی نیست، بلکه نیازمند فهم مسائل، نگرانی‌ها، زبان، تجربه زیسته و حتی نوع مواجهه او با رسانه‌هاست. بدون چنین شناختی، ممکن است محتوایی از نظر تولیدکننده بسیار مناسب باشد با این حال برای مخاطب ارتباطی با مسئله واقعی زندگی او پیدا نکند.
عبور از تبلیغ جزیره‌ای
مجموع این یافته‌ها نشان می‌دهد که مسئله کارآمدی تبلیغ دینی را نمی‌توان به یک عامل منفرد تقلیل داد. سهم بالای مشکلات مدیریتی در کنار مشکلات مربوط به مبلغان، محتوا، شرایط اجتماعی و مخاطب، از وجود یک مسئله به‌هم‌پیوسته حکایت دارد.
از این منظر، اصلاح وضعیت تبلیغ نیازمند هماهنگی بیشتر میان نهادهای فعال در این حوزه است. وجود یک ساختار هماهنگ‌کننده و پرهیز از فعالیت‌های جزیره‌ای می‌تواند به استفاده بهتر از ظرفیت‌های موجود کمک کند. در کنار آن، تربیت مدیران متخصص در حوزه تبلیغ، استفاده از یافته‌های علوم اجتماعی و روان‌شناسی، مستندسازی تجربه‌های موفق و ناموفق و اصلاح شیوه‌های ارزیابی فعالیت‌های تبلیغی می‌تواند بخشی از مسیر اصلاح را شکل دهد.
در این میان، آموزش مبلغان نیز نیازمند بازنگری است. مبلغ در روز جاری علاوه بر دانش دینی، به مهارت‌های ارتباطی، شناخت جامعه، آشنایی با رسانه‌های جدید و توانایی اظهار کرد‌وگو با گروه‌های مختلف اجتماعی نیاز دارد. تبلیغی که بتواند از دانش دینی برای مواجهه با مسائل واقعی جامعه استفاده کند، ظرفیت بیشتری برای برقراری ارتباط با مخاطب خواهد داشت.
بازگشت به یک ظرفیت قدیمی با ابزارهای تازه
تجربه تاریخی جامعه ایران نشان داده است که ارتباط روحانیت و شهروندان، در مقاطع مختلف می‌تواند به یک ظرفیت اجتماعی مهم تبدیل شود. با این حال حفظ این ظرفیت در شرایط جدید، نیازمند شناخت تغییرات جامعه و بازتعریف شیوه‌های ارتباط است.
تبلیغ دینی اگر صرفاً به انتقال یک‌سویه پیام محدود شود، در برابر فضای پیچیده ارتباطی در روز جاری با دشواری‌های بیشتری مواجه خواهد شد. در مقابل، تبلیغی که بر شناخت مخاطب، اظهار کرد‌وگو، پاسخ‌گویی، استفاده درست از رسانه، محتوای متناسب و ارتباط با مسائل واقعی زندگی شهروندان تکیه کند، می‌تواند دوباره بخشی از فاصله ایجادشده میان پیام دینی و مخاطب را کاهش دهد.
آنچه از این بررسی به دست می‌آید، در نهایت بیش از آنکه متوجه یک مبلغ یا یک نهاد خاص باشد، تصویری از یک مسئله نظام‌مند ارائه می‌کند، مسئله‌ای که از سیاست‌گذاری و مدیریت آغاز می‌شود، در آموزش و عملکرد مبلغ ادامه پیدا می‌کند، در محتوای پیام خود را نشان می‌دهد و در مواجهه با شرایط اجتماعی و مخاطب به نتیجه می‌رسد.
به همین دلیل، کارآمدتر شدن تبلیغ دینی نه با تغییر یک بخش، بلکه با بازنگری در مجموعه این زنجیره امکان‌پذیر خواهد بود، زنجیره‌ای که در صورت هماهنگی میان اجزای آن، می‌تواند ظرفیت تبلیغ را از یک فعالیت صرفاً انتقال‌دهنده پیام، به فرآیندی برای اظهار کرد‌وگوی مؤثرتر میان دین و جامعه تبدیل کند.