به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری بالاسری، بازار ارز در روزهای اخیر یکی از پرتنشترین مقاطع خود را پشت سر گذاشته است. دلار آزاد در روز جاری در محدوده 250 هزار تومان معامله شد؛ سطحی که عبور از آن برای افکار عمومی بیش از آنکه صرفاً یک رکورد قیمتی باشد، یادآور فشار سنگینی است که افزایش نرخ ارز میتواند بر هزینه زندگی، قیمت کالاها و تصمیمهای اقتصادی خانوارها و بنگاهها وارد کند.
در شرایط عادی، چنین جهشی را میتوان با مجموعهای از متغیرهای اقتصادی و انتظارات بازار مورد بررسی قرار داد. با این حال اقتصاد ایران هماکنون در شرایط عادی قرار ندارد. سرزمین با فشارهای ناشی از جنگ، نااطمینانیهای سیاسی و محدودیتهای خارجی مواجه است و طبیعی است که در چنین وضعیتی بازار ارز بیش از پیشین به اخبار و چشمانداز پیش رو واکنش نشان دهد. از این رو تحلیل افزایش اخیر دلار بدون در نظر گرفتن شرایط ویژه اقتصاد سرزمین، تصویر کاملی به دست نمیدهد.
با این حال، شرایط خاص سرزمین به این معنا نیست که بازار ارز را نمیتوان مدیریت کرد. اتفاقاً در دورههای پرریسک، اهمیت سیاستگذاری پولی و ارزی بیشتر میشود؛ زیرا بخشی از نوسانات بازار نه از تغییر واقعی درآمدهای ارزی، بلکه از تغییر انتظارات شهروندان و فعالان اقتصادی ناشی میشود.
دلار 250 هزار تومانی از کجا میآید؟
برای فهم وضعیت در روز جاری بازار ارز، شاید بهتر باشد به جای تمرکز روی خود عدد 250 هزار تومان، رفتار بازار را بررسی کنیم. آنچه در هفتههای اخیر دیده میشود، افزایش تقاضا برای داراییهایی است که شهروندان آنها را در برابر کاهش قدرت خرید ریال مقاومتر میدانند. دلار و طلا در چنین شرایطی فقط ابزار معامله نیستند؛ برای بخشی از جامعه به ابزار حفظ ارزش دارایی تبدیل میشوند.
این موضوع در دورههای تورمی اهمیت بیشتری پیدا میکند. وقتی خانوار یا بنگاه انتظار افزایش قیمتها را داشته باشد، نگهداری نقدینگی ریالی برایش هزینه فرصت بیشتری پیدا میکند. در نتیجه ممکن است بخشی از منابع خود را به ارز، طلا یا سایر داراییها منتقل کند. این رفتار الزبا این حالً به معنای فعالیت سفتهبازانه نیست؛ در بسیاری از موارد واکنشی طبیعی به افزایش نااطمینانی در مورد پیش رو قدرت خرید پول است.
به همین دلیل است که در مقاطع حساس، بازار ارز میتواند با سرعتی بیشتر از تغییرات واقعی متغیرهای اقتصادی حرکت کند. انتظارات جلوتر از واقعیت حرکت میکنند و قیمت در روز جاری، بخشی از نگرانی در مورد فردا را در خود جای میدهد.
جنگ، ریسک ارزی را بالا برده است
در شرایط جنگی، بازار ارز طبیعتاً نسبت به پیشین حساستر میشود. هر خبری در مورد مسیر درگیری، تجارت خارجی، درآمدهای ارزی، صادرات نفت، نقلوانتقال منابع و روابط خارجی سرزمین میتواند بر انتظارات فعالان اقتصادی اثر بگذارد.
این اثر الزبا این حالً به معنای تغییر فوری در عرضه و تقاضای واقعی دلار نیست. گاهی صرفاً احتمال وقوع یک اتفاق پیش رو باعث میشود رفتار اقتصادی در روز جاری تغییر کند. واردکننده ممکن است خرید ارز خود را جلو بیندازد، صادرکننده ممکن است در عرضه ارز محتاطتر شود و خانوار نیز ممکن است بخشی از پسانداز خود را به داراییهای دیگر منتقل کند.
در چنین بازاری، حتی اگر مقدار واقعی ارز موجود در اقتصاد تغییر چندانی نکرده باشد، ترس از کمبود پیش رو میتواند تقاضای در روز جاری را افزایش دهد.
همین مسئله یکی از دلایلی است که سیاستگذار باید در دوره جنگ، مدیریت انتظارات را در کنار مدیریت واقعی منابع ارزی جدی بگیرد.
شکاف نرخها؛ مسئلهای که باید آرامآرام حل شود
همزمان با افزایش نرخ دلار آزاد، نرخ دلار در بازار رسمی نیز افزایش یافته است. گزارشهای در روز جاری نرخ دلار توافقی را در محدوده 173 هزار تومان نشان میدهند.
وجود فاصله قابل توجه میان این دو نرخ، یکی از مسائلی است که در شرایط فعلی نیازمند توجه جدی است. البته در شرایط تحریمی و جنگی نمیتوان انتظار داشت تمام نرخها بلافاصله به یک نقطه برسند. نرخهای مختلف ممکن است برای نیازهای متفاوت اقتصادی طراحی شده باشند و سیاستگذار نیز باید از ارز ترجیحی یا حمایتی برای برخی کالاهای ضروری محافظت کند.
با این حال هرچه فاصله میان نرخهای رسمی و بازار آزاد بزرگتر شود، پیچیدگی بازار افزایش پیدا میکند. فعال اقتصادی نمیداند نرخ واقعی مبنای تصمیمگیری خود را کدام عدد قرار دهد و بخشی از تقاضا نیز ممکن است به سمت بازار غیررسمی هدایت شود.
راهحل در این مقطع، یکسانسازی شوکآور نرخها نیست. آنچه میتواند به ثبات کمک کند، کاهش تدریجی شکاف نرخها، همراه با افزایش عرضه ارز تجاری و شفافتر شدن قواعد بازار است.
بانک مرکزی در این شرایط چه میتواند بکند؟
مهمترین نکته این است که بانک مرکزی در شرایط فعلی نباید صرفاً به دنبال پایین آوردن یک عدد مشخص روی تابلو باشد. هدف اصلی باید آرام کردن بازار و جلوگیری از شکلگیری یک موج پایدار انتظاری باشد.
برای این کار، نخستین ابزار همچنان عرضه ارز است. با این حال عرضه ارز باید هدفمند باشد. منابع محدود ارزی باید تا حد امکان برای تأمین نیازهای ضروری اقتصاد، مواد اولیه، کالاهای اساسی و نیازهای تجاری واقعی به کار گرفته شود و در عین حال بازارساز در زمانهایی که تقاضای هیجانی افزایش پیدا میکند، توان مداخله مؤثر خود را نشان دهد.
نکته مهم این است که بازار باید بداند بانک مرکزی برنامه دارد. اگر فعالان اقتصادی مطمئن باشند که برای نیازهای واقعی ارز وجود دارد و در مقاطع التهاب نیز بازارساز میتواند از بازار حمایت کند، بخشی از تقاضای احتیاطی خودبهخود کاهش پیدا میکند. در اینجا اعتماد به سیاستگذار بخشی از ذخیره ارزی محسوب میشود.
سیاست ارزی نباید از سیاست پولی جدا باشد
اگر بانک مرکزی از یک طرف برای آرام کردن بازار ارز مداخله کند با این حال از طرف دیگر رشد نقدینگی و ناترازی بانکها ادامه پیدا کند، فشار ارزی دیر یا زود دوباره ظاهر خواهد شد.
این بدان معنا نیست که میتوان در شرایط جنگی سیاست پولی بسیار سختگیرانهای اعمال کرد. اقتصاد در چنین شرایطی به نقدینگی برای ادامه فعالیت، پرداخت دستمزدها، تأمین مواد اولیه و حفظ زنجیره تولید نیاز دارد.
مسئله، تفکیک میان نقدینگی مورد نیاز اقتصاد واقعی و خلق پول غیرمولد است. بانک مرکزی باید تا حد امکان منابع بانکی را به سمت تولید، تجارت ضروری و فعالیتهایی هدایت کند که به حفظ ظرفیت اقتصادی سرزمین کمک میکنند و در مقابل، رشد اعتبارات غیرمولد و فعالیتهایی که صرفاً تقاضای دارایی ایجاد میکنند، کنترل شود. این سیاست در ظاهر ارتباط مستقیمی با دلار ندارد، با این حال در واقع یکی از پایههای ثبات بازار ارز است.
یک اقدام فوری دیگر؛ مدیریت تقاضا
در شرایطی که عرضه ارز محدود است، فقط افزایش عرضه راهحل نیست. مدیریت تقاضا نیز اهمیت دارد.
بانک مرکزی و دستگاههای اقتصادی میتوانند بررسی کنند که چه میزان از تقاضای بازار مربوط به نیازهای واقعی تجارت خارجی است و چه میزان از تقاضا ناشی از نگرانی در مورد پیش رو است. هر اندازه نیازهای واقعی بتواند از مسیرهای رسمی و با سرعت بیشتری تأمین شود، فشار کمتری به بازار آزاد وارد خواهد شد.
تسهیل بازگشت ارز صادراتی نیز در این میان اهمیت زیادی دارد. صادرکننده باید انگیزه کافی برای عرضه ارز خود داشته باشد و فرپیش روای بازگشت ارز تا حد امکان ساده، روشن و قابل پیشبینی باشد.
در شرایط خاص در روز جاری، سیاست ارزی موفق سیاستی نیست که صرفاً صادرکننده را تحت فشار قرار دهد؛ سیاستی است که همزمان انگیزه عرضه ارز و اعتماد به قواعد بازار را افزایش دهد.
بازار بیش از هر چیز به خبر معتبر نیاز دارد
در شرایط جنگی، شایعه میتواند اثر اقتصادی بسیار بیشتری از پیشین داشته باشد. وقتی شهروندان نمیدانند وضعیت منابع ارزی چگونه است، درآمدهای ارزی سرزمین چه میزان است، عرضه بازارساز چقدر خواهد بود یا سیاستگذار در برابر نوسانهای شدید چه برنامهای دارد، اطلاعات غیررسمی میتواند رفتار بازار را تحت تأثیر قرار دهد.
به همین دلیل بانک مرکزی باید ارتباط خود با بازار را تقویت کند. انتشار منظم اطلاعات در مورد وضعیت عرضه ارز، نیازهای تجاری، بازگشت ارز صادراتی و سیاستهای بازارساز میتواند از شدت نااطمینانی بکاهد.
در این مقطع لازم نیست بانک مرکزی هر روز یک نرخ هدف اعلام کند. اتفاقاً بهتر است به جای دفاع از یک عدد خاص، چارچوب سیاست ارزی را برای شهروندان و فعالان اقتصادی روشن کند.
بازار باید بداند سیاستگذار چه چیزی را دنبال میکند و در برابر چه نوع نوسانی مداخله خواهد کرد.
راهکار اصلی، آرام کردن انتظارات است
در نهایت، شاید مهمترین کاری که سیاستگذار در این مقطع میتواند انجام دهد، مدیریت انتظارات باشد. دلار زمانی میتواند از مسیر صعودی فاصله بگیرد که فعال اقتصادی احساس کند نیازی نیست برای حفظ ارزش پول خود هر روز زودتر از روز قبل وارد بازار ارز شود.
برای رسیدن به این نقطه، مجموعهای از اقدبا این حالت باید همزمان انجام شود: عرضه منظم ارز، تأمین بهموقع نیازهای تجاری، کنترل نقدینگی، مدیریت ناترازی بانکها، کاهش تدریجی شکاف نرخها و اطلاعرسانی شفاف. این مجموعه اقدبا این حالت به مراتب مؤثرتر از مداخلههای مقطعی است.
عبور از 250 هزار تومان؛ فرصتی برای بازتنظیم سیاست ارزی
عبور دلار از 250 هزار تومان را نمیتوان اتفاق کوچکی دانست. افزایش نرخ ارز در نهایت خود را در هزینه واردات، قیمت مواد اولیه، هزینه تولید و قدرت خرید خانوار نشان میدهد و به همین دلیل طبیعی است که این وضعیت برای جامعه نگرانکننده باشد.
با این حال در شرایط فعلی، نگاه به بازار ارز نباید صرفاً با نگرانی همراه باشد. همین مقطع میتواند فرصتی برای بازتنظیم سیاست ارزی و پولی باشد؛ فرصتی برای اینکه بانک مرکزی میان «ثبات بازار» و «واقعیتهای اقتصاد» تعادل دقیقتری ایجاد کند.
هدف سیاستگذار الزبا این حالً نباید پایین آوردن فوری دلار از یک عدد مشخص باشد. هدف مهمتر، جلوگیری از تبدیل نوسان فعلی به یک روند فرسایشی و ایجاد شرایطی است که بازار بتواند دوباره بر مبنای اطلاعات واقعی اقتصاد تصمیم بگیرد، نه بر اساس شایعه و نگرانی.
در شرایط جنگی، اقتصاد بیش از هر زمان دیگری به آرامش نیاز دارد. آرامش بازار البته با دستور و اعلامیه ایجاد نمیشود؛ با عرضه قابل اتکا، سیاست روشن، مدیریت نقدینگی، تأمین نیازهای واقعی اقتصاد و مهمتر از همه، ایجاد اطمینان نسبت به فردای اقتصاد ساخته میشود.
دلار 250 هزار تومانی را نمیتوان نادیده گرفت، با این حال میتوان از آن بهعنوان یک علامت استفاده کرد؛ علامتی برای اینکه سیاستگذار در همین نقطه، مجموعه سیاستهای ارزی و پولی خود را بازتنظیم کند و اجازه ندهد فشارهای ناشی از شرایط جنگی، به یک چرخه ماندگار از افزایش انتظارات تورمی و تقاضای ارز تبدیل شود.
در چنین شرایطی، نسخه اقتصاد نه انکار واقعیت است و نه ایجاد هراس؛ نسخه اقتصاد، مدیریت آرام و دقیق منابع، حفظ اعتماد و رساندن این پیام روشن به جامعه است که بازار ارز رها نشده و برای روزهای دشوار، برنامه وجود دارد.
/