به گزارش خبرگزاری بالاسری به نقل از دیپلماسی عمومی و ارتباطات بنیاد ایرانشناسی، این همایش که روز سهشنبه ۲۴ شهریورماه آغاز شده بود، با حضور پژوهشگرانی از ۳۲ دانشگاه سرزمین، طی دو روز به بررسی طیف گستردهای از موضوعات زبانشناسی اختصاص یافت.
در دومین روز همایش، محمد عموزاده، استاد تمام دانشگاه اصفهان، در سخنرانی کلیدی خود با عنوان کاربردشناسی زبان در گذر زمان: از معنای گوینده تا معنای تعاملی به بررسی تحول نگاه زبانشناسان به مفهوم معنا و نقش تعامل در شکلگیری آن پرداخت.
عموزاده با اشاره به تحول مطالعات کاربردشناسی زبان اظهار کرد: بررسی زبان تنها به ساختارهای واژگانی و نحوی یا معنای مستقیم جمله محدود نمیشود، بلکه برای فهم دقیق معنا باید به قصد گوینده، بافت، شرایط اظهار کردوگو و نحوه تعامل میان گوینده و مخاطب نیز توجه کرد.
وی با اشاره به دیدگاههای متفکرانی همچون رودلف کارناپ، جان آستین و پل گرایس اضافه کرد: مطالعات زبانشناختی بهتدریج از نگاه صرفاً توصیفی به زبان فاصله گرفته و به بررسی کارهایی که انسان با زبان انجام میدهد توجه بیشتری پیدا کرده است.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: زبان تنها وسیلهای برای توصیف واقعیت یا انتقال اطلاعات نیست و انسان از طریق زبان کنشهای اجتماعی مختلفی، از وعده دادن و تشویق گرفته تا ابراز محبت و ایجاد تغییر در روابط اجتماعی، انجام میدهد.
عموزاده با بیان اینکه معنای یک عبارت همیشه از ساختار ظاهری آن قابل دریافت نیست، اظهار کرد: موقعیت، بافت، فرهنگ، تجربه و دانش مشترک میان گوینده و مخاطب میتواند در برداشت نهایی از سخن تأثیرگذار باشد و یک عبارت در بافتهای مختلف، معناهای متفاوتی پیدا کند.
وی با اشاره به نقش عرف اجتماعی و فرهنگ در فرایند ارتباط اظهار کرد: برخی معانی بهصورت مستقیم بیان نمیشوند و مخاطب آنها را با اتکا به زمینه، عرف اجتماعی و دانستههای مشترک استنباط میکند. از این رو، نمیتوان همه استنباطهای معنایی را در جوامع مختلف با یک سازوکار واحد تشریح کرد.
این استاد زبانشناسی با اشاره به پدیده تعارف در زبان فارسی خاطرنشان کرد: برخی پدیدههای زبانی بدون شناخت زمینه فرهنگی جامعه ایرانی بهطور کامل قابل درک نیستند و تفاوتهای فرهنگی در نحوه خطاب کردن، فاصله میان خود و دیگری، شیوه تعامل و انتقال معنا، نشان میدهد که زبان را نمیتوان جدا از نظام فرهنگی و اجتماعی مورد بررسی قرار داد.
عموزاده در ادامه با اشاره به رویکردهای جدید در کاربردشناسی اظهار کرد: در دیدگاههای جدید، تمرکز تنها بر کنش اظهار کرداری گوینده نیست، بلکه نقش مخاطب و فرایند شکلگیری معنا در تعامل اهمیت بیشتری پیدا کرده است. در تعامل واقعی، معنای سخن در فرآیندی مشترک میان گوینده و مخاطب شکل میگیرد و واکنش مخاطب، بافت و اطلاعات مبادلهشده نیز در شکلگیری معنای نهایی نقش دارند.
وی نیز با اشاره به گسترش سریع هوش مصنوعی، آن را یکی از چالشهای مهم پیش روی زبانشناسان دانست و اظهار کرد: هوش مصنوعی در روز جاری در برخی زمینهها میتواند متن را از نظر سازماندهی، روششناسی، تحلیل و انسجام با دقت قابل توجهی ارزیابی کند.
عموزاده با طرح این پرسش که در صورت توانایی هوش مصنوعی برای انجام سریعتر و بهتر بخشی از وظایف استادان و پژوهشگران، نقش انسان در پیش رو چه خواهد بود، تصریح کرد: نوآوری و ایدهپردازی واقعی میتواند همچنان از مهمترین عرصههای متمایزکننده انسان باشد و جامعه زبانشناسی باید بهصورت جدی در مورد نسبت خود با هوش مصنوعی و تأثیر آن بر آموزش، پژوهش و ارزیابی علمی اظهار کردوگو کند.
وی پیشنهاد کرد انجمن زبانشناسی ایران نشستی تخصصی در مورد زبانشناسی و هوش مصنوعی برگزار کند.
در ادامه، دکتر محمد راسخ مهند، استاد تمام گروه زبانشناسی دانشگاه بوعلی سینا، در سخنرانی خود با عنوان ردهشناسی پیکرهبنیاد و توالی کلمات در زبان فارسی به بررسی الگوهای ترتیب واژهها و روابط میان سازههای زبانی در فارسی پرداخت.
راسخ مهند با اشاره به مطالعات ردهشناختی زبانها تشریح کرد که زبانها در پژوهشهای مختلف بر اساس ترتیب هسته و وابسته و جایگاه فعل نسبت به دیگر سازهها دستهبندی شدهاند؛ با این حال، فارسی در بسیاری از معیارها رفتاری آمیخته دارد و نمیتوان آن را بهسادگی در یکی از الگوهای ثابت فعلآغاز یا فعلپایان قرار داد.
وی با اشاره به گسترش مطالعات پیکرهبنیاد از حدود سال ۲۰۱۵ اظهار کرد: استفاده از مجموعههای بزرگ زبانی و پیکرههایی مانند Universal Dependencies نشان داده است که تصویر حاصل از مطالعات دستوربنیاد در همه موارد با واقعیت کاربرد زبانها منبر اساس نیست.
این استاد دانشگاه اضافه کرد: دادههای پیکرهای نشان میدهند فارسی آنقدر که در برخی توصیفهای اولیه تصور میشد بینظم نیست و در برخی ویژگیهای نحوی، از جمله روابط فاعل و مفعول، از نظم قابل توجهی برخوردار است.
راسخ مهند در مورد منشأ آمیخته بودن ترتیب واژهها در فارسی اظهار کرد: فرضیههایی مانند تحول تاریخی از الگوی فعلپایان به فعلآغاز یا آزادی نسبی ترتیب واژهها، بهتنهایی توضیح کاملی ارائه نمیکنند.
وی تماس زبانی و تاریخی در ناحیه غرب آسیا را یکی از عوامل مهم در این زمینه دانست و اظهار کرد: فارسی و بسیاری از زبانهای ایرانی طی چند صد و حتی چند هزار سال با زبانهای مختلف ایرانی، سامی، ترکی و ارمنی در تماس بودهاند و این تماس طولانیمدت میتواند بر نحو و ترتیب واژهها تأثیر گذاشته باشد.
این استاد زبانشناسی غرب آسیا را نوعی ناحیه انتقالی زبانی دانست و اضافه کرد: قرار گرفتن زبانهای ایرانی میان حوزههای زبانی سامی و زبانهای دارای الگوهای متفاوت ترتیب واژهها، میتواند در شکلگیری ویژگیهای آمیخته زبان فارسی مؤثر بوده باشد.
راسخ مهند نیز با اشاره به تفاوت میان فارسی رسمی و غیررسمی در دادههای پیکرهای اظهار کرد: در برخی شاخصهای مورد بررسی، رفتار نحوی فارسی رسمی و غیررسمی متفاوت است و فارسی غیررسمی در برخی ویژگیها به الگوهای بهینهتر و نزدیکتر به نظم پردازشی گرایش دارد.
وی در ادامه با طرح موضوع کمینهسازی طول وابستگی تشریح کرد که یکی از معیارهای کارآمدی زبان، میزان فاصله میان هسته و وابستههای آن است و دادههای زبانهای مختلف نشان میدهند زبانهای طبیعی معمولاً نه کاملاً تصادفی و نه کاملاً ثابت، بلکه در محدودهای میان این دو وضعیت عمل میکنند.
راسخ مهند تصریح کرد: بررسی دادههای فارسی نیز نشان میدهد این زبان، با وجود آمیخته بودن ترتیب واژهها، از نظر کارآمدی پردازشی در وضعیت نامطلوبی قرار ندارد و در بسیاری از موارد به الگوهای بهینه نزدیک است.
وی یکی از یافتههای مهم پژوهش را رفتار متفاوت سازهها پیش و پس از فعل عنوان کرد و اظهار کرد: در بخش سازههای پیش از فعل، فارسی گرایش دارد سازههای بلندتر را دورتر و سازههای کوتاهتر را نزدیکتر به فعل قرار دهد، در حالی که در بخش پس از فعل، الگوی معکوس دیده میشود.
این استاد دانشگاه در جمعبندی اظهار کرد: آمیخته بودن ترتیب واژهها در فارسی به معنای بیقاعدگی نیست؛ بلکه دادههای پیکرهای نشان میدهند در پس این تنوع ظاهری، نوعی نظم و سازگاری با فرایندهای پردازشی زبان وجود دارد و تماس تاریخی با زبانهای مختلف ناحیه نیز میتواند بخشی از این ویژگی را توضیح دهد.
در پنلهای تخصصی دومین روز همایش نیز موضوعات متنوعی از جمله ریتم شعر کلاسیک فارسی، تغییرات زبرزنجیری در زبان فارسی، فرایندهای واجی در گویش بلوچی سرحدی، آگاهی واجشناختی و نحوی و درک خواندن در کودکان دارای اختلال بیشفعالی ـ نقص توجه، ترجمه چندوجهی، فرهنگهای زبانآموز، ساخت فعلهای غیرساده فارسی و نشانههای نکره در فارسی معاصر مورد بررسی قرار گرفت.
نیز پژوهشهایی در مورد نظام اظهار کردمان رخدادی در کلام سعدی، ارتباط واژه و ساخت در ساختهای دومفعولی فارسی، رویکرد شناختی به فعل کشیدن، معناشناسی اصطلاحات و ضربالمثلها، نارساخوانی در زبان فارسی، دوزبانگی و پردازش استعارهها در زبان دوم و نواخت اظهار کردار بهعنوان نشانگر زیستی در تشخیص اوتیسم در کودکان فارسیزبان ارائه شد.
دومین همایش ملی انجمن زبانشناسی ایران پس از دو روز برگزاری نشستهای تخصصی و ارائه پژوهشها، با حضور استادان، پژوهشگران و دانشجویانی از ۳۲ دانشگاه سرزمین، در بنیاد ایرانشناسی به کار خود پایان داد.
در این همایش، حوزههایی همچون زبانشناسی کاربردی و اجتماعی، زبانشناسی شناختی، واجشناسی، گویشپژوهی، معناشناسی، کاربردشناسی، زبان و فناوری و پردازش زبان مورد توجه قرار گرفت و زمینهای برای تبادل یافتهها و تقویت ارتباط میان نسلهای مختلف جامعه زبانشناسی ایران فراهم شد.