به گزارش گروه اجتماعی خبرگزاری بالاسری، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری و بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران با امضای تفاهمنامهای مشترک، توسعه فناوری و زیرساختهای رمزنگاری پساکوانتومی در نظام پولی و بانکی سرزمین را دنبال میکنند؛ اقدامی که قرار است با تدوین نقشه راه مهاجرت، ایجاد آزمایشگاه مرجع و حمایت از شرکتهای دانشبنیان، زیرساختهای بانکی را برای تهدیدهای احتمالی ناشی از توسعه رایانش کوانتومی آماده کند.
معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری و بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران برای توسعه فناوری و زیرساختهای رمزنگاری پساکوانتومی در حوزه پولی و بانکی سرزمین تفاهمنامه همکاری امضا کردند.
براساس مفاد این تفاهمنامه، همکاری دو طرف بر شناسایی و مدیریت مخاطرات ناشی از پیشرفت رایانش کوانتومی، تدوین الزبا این حالت و استانداردهای فنی و اجرایی، ارزیابی راهکارهای رمزنگاری پساکوانتومی و ایجاد زیرساختهای مورد نیاز برای افزایش تابآوری سایبری متمرکز خواهد بود.
رمزنگاری پساکوانتومی به مجموعهای از الگوریتمها و پروتکلهای رمزنگاری اظهار کرده میشود که برای مقابله با تهدید رایانههای کوانتومی طراحی شدهاند، با این حال روشهای رمزنگاری کلاسیکی هستند که با سبا این حالنه متعارف در روز جاریه قابلیت پیادهسازی دارند.
اهمیت این فناوری برای نظام بانکی از آنجا ناشی میشود که بخشی از سبا این حالنههای رمزنگاری فعلی ممکن است با توسعه رایانش کوانتومی در پیش رو در معرض تهدید قرار گیرند.
بر اساس این تفاهمنامه، دو طرف قرار است برنامه آمادگی و گذار تدریجی نظام پولی و بانکی سرزمین به رمزنگاری پساکوانتومی را تدوین و اجرا کنند. این فرآیند باید به شکلی مرحلهای و کنترلشده انجام شود تا جایگزینی الگوریتمهای رمزنگاری، اختلالی در ارائه خدمات بانکی ایجاد نکند.
یکی از محورهای اصلی همکاری، تدوین «نقشه راه مهاجرت» است؛ سندی که اهداف، اولویتها، الزبا این حالت فنی و امنیتی، مسئولیت دستگاهها، زمانبندی، منابع و مراحل انتقال از سازوکارهای رمزنگاری موجود به راهکارهای پساکوانتومی را مشخص خواهد کرد.
در این چارچوب، قابلیت «چابکی رمزنگاری» نیز مورد توجه قرار گرفته است. منظور از این مفهوم، توانایی یک سبا این حالنه برای تغییر یا جایگزینی الگوریتمها، کلیدها و سازوکارهای رمزنگاری بدون نیاز به تغییرات اساسی در معماری، نرمافزار یا تجهیزات آن است. چنین قابلیتی میتواند مهاجرت مرحلهای سبا این حالنههای بانکی به استانداردهای جدید را سادهتر کند.
براساس توافق انجامشده، «کمیته مشترک راهبری توسعه رمزنگاری پساکوانتومی» با حضور نمایندگان دو طرف تشکیل میشود. این کمیته مسئول سیاستگذاری کلان، تصویب طرحها، هماهنگی اقدبا این حالت مشترک، رفع موانع اجرایی و نظارت بر روند اجرای برنامه خواهد بود.
ترکیب این کمیته شامل دو نماینده تامالاختیار از معاونت علمی و سه نماینده تامالاختیار از بانک مرکزی است. تدوین و تصویب ساختار «مرکز ملی توسعه رمزنگاری پساکوانتومی» نیز از جمله وظایف این کمیته تعیین شده است.
بر اساس متن تفاهمنامه، مرکز ملی توسعه رمزنگاری پساکوانتومی با هدف پیگیری امور اجرایی، عملیاتیکردن برنامهها و شتابدهی به توسعه فناوری ایجاد خواهد شد. قرار است ساختار، بودجه، شیوه اداره و حدود اختیارات این مرکز حداکثر ظرف سه ماه پس از امضای تفاهمنامه به تصویب کمیته مشترک برسد.
یکی دیگر از محورهای همکاری، ایجاد یک «آزمایشگاه مرجع» برای ارزیابی، آزمون و اعتبارسنجی الگوریتمها، تجهیزات، محصولات و سبا این حالنههای رمزنگاری پساکوانتومی است. این آزمایشگاه قرار است عملکرد و انطباق راهکارهای پیشنهادی با الزبا این حالت فنی و امنیتی مورد تأیید طرفین را بررسی کند.
بانک مرکزی در این همکاری مسئول شناسایی نیازها و اولویتهای نظام بانکی، تعیین الزبا این حالت فنی و امنیتی، ارزیابی داراییهای رمزنگاری و فراهمکردن بسترهای آزمون خواهد بود. نیز استقرار تدریجی راهکارهای تأییدشده در شبکه بانکی و پرداخت و ابلاغ الزبا این حالت و استانداردهای مهاجرت به رمزنگاری پساکوانتومی در حوزه تحت نظارت بانک مرکزی از دیگر مسئولیتهای پیشبینیشده برای این نهاد است.
در مقابل، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری بر توسعه دانش و پژوهش، حمایت از فناوری و محصولات بومی، تقویت شرکتهای دانشبنیان و مراکز نوآوری و ایجاد ظرفیتهای تخصصی و نیروی انسانی مورد نیاز تمرکز خواهد کرد.
در متن تفاهمنامه نیز ایجاد یک «صندوق مشترک» برای حمایت مالی از طرحهای مرتبط با این برنامه پیشبینی شده است. ماهیت حقوقی صندوق، ارکان، منابع و نحوه تأمین مالی آن باید در چارچوب قوانین و مقررات و با سازوکار مورد توافق طرفین تعیین شود.
آغاز مسیر مهاجرت شبکه بانکی ایران به رمزنگاری پساکوانتومی
حسین افشین در این مراسم، امضای این تفاهمنامه را یکی از رویدادهای مهم حوزه علم و فناوری سرزمین در سال جاری دانست و با اشاره به نقش شبکه بانکی در توسعه و بهکارگیری فناوریهای نوین اظهار کرد: یکی از نخستین حوزههایی که شهروندان آثار فناوریهای جدید را در زندگی روزمره خود احساس کردهاند، خدمات بانکی بوده است. بانکها در بسیاری از دورهها از مجموعههای پیشرو در استفاده از فناوریهای جدید بودهاند و در روز جاری نیز بانک مرکزی میتواند در حوزه فناوریهای نوظهور، نقش پیشران داشته باشد.
معاون علمی رئیسجمهور یکی از پیامدهای توسعه فناوری کوانتوم را ایجاد تهدید برای برخی روشهای رمزنگاری فعلی عنوان کرد و اظهار کرد: با افزایش توان پردازشی رایانههای کوانتومی، برخی الگوریتمهایی که در روز جاری از نظر امنیتی قابل اتکا هستند، ممکن است در پیش رو دیگر سطح امنیت مورد انتظار را نداشته باشند.
افشین اضافه کرد: به هر حال توسعه فناوری کوانتوم حسنهای زیادی خواهد داشت، با این حال یکی از معایب آن این است که کدگذاریها و رمزنگاریهایی که در روز جاری امن هستند، ممکن است با افزایش توان محاسباتی دیگر امن نباشند. به همین دلیل، حرکت به سمت رمزنگاری پساکوانتومی باید پیش از فراگیر شدن تواناییهای محاسباتی کوانتومی آغاز شود.
به اظهار کرده او، سرزمینهای پیشرو از جمله آمریکا، کانادا، ژاپن و چین نیز فرایند آمادهسازی و مهاجرت تدریجی زیرساختهای خود از روشهای رمزنگاری متعارف به روشهای مقاوم در برابر حملات کوانتومی را شروع کردهاند. او در عین حال تصریح کرد که این مهاجرت یکباره نخواهد بود و به شکل تدریجی، مرحلهبندیشده و بر اساس اولویتهای امنیتی انجام میشود.
افشین یکی از مهمترین بخشهای این تفاهمنامه را ایجاد یک بازار واقعی برای فناوریهای کوانتومی و بهویژه رمزنگاری پساکوانتومی دانست.
او اظهار کرد: تا زمانی که برای فناوریهای جدید تقاضای واقعی ایجاد نشود، توسعه شرکتها و محصولات این حوزه نیز با محدودیت مواجه خواهد بود. ورود بانک مرکزی به این حوزه و اعلام نیاز شبکه بانکی میتواند زمینه فعالیت متمرکز شرکتهای دانشبنیان در حوزه رمزنگاری پساکوانتومی را فراهم کند.
معاون علمی رئیسجمهور اضافه کرد: با شکلگیری این بازار، شرکتهای دانشبنیان و مجموعههایی که در حوزه فناوری کوانتومی فعالیت میکنند، میتوانند بخشی از ظرفیت خود را به نیازهای شبکه بانکی اختصاص دهند و به این ترتیب، اکوسیستم تخصصی رمزنگاری پساکوانتومی در سرزمین شکل بگیرد.
این مقام مسئول ضمن تاکید بر اینکه در این مسیر هدف محدود کردن همکاریها به فعالیتهای پژوهشی نیست؛ اظهار کرد: قرار است پژوهش، توسعه فناوری، تولید محصول و استفاده عملیاتی از این محصولات در کنار یکدیگر قرار گیرند.
افشین با اشاره به برنامههای معاونت علمی برای توسعه فناوری کوانتومی عنوان کرد: حمایت از پژوهشهای مرتبط با این حوزه در دستور کار بنیاد علم ایران قرار دارد. همزمان با اجرای تفاهمنامه، فراخوانهای پژوهشی در حوزههای مرتبط با نیازهای پولی و بانکی منتشر خواهد شد و معاونت علمی و بنیاد علم ایران از طرحهای واجد شرایط حمایت خواهند کرد.
او نیز تربیت نیروی انسانی متخصص را یکی دیگر از محورهای این برنامه عنوان کرد و اظهار کرد: بنیاد ملی نخبگان، تربیت نخبگان در حوزه کوانتوم را در اولویت قرار داده است تا ظرفیت انسانی مورد نیاز برای توسعه این فناوری در سرزمین شکل بگیرد.
به اظهار کرده معاون علمی رئیسجمهور، ایجاد ظرفیت در دانشگاهها و توسعه شرکتهای دانشبنیان نیز بخشی از برنامهای است که طی دو سال پیشین دنبال شده است.
افشین عنوان کرد: حدود 15 دانشگاه سرزمین در حوزه زیرساختهای آزمایشگاهی مورد حمایت قرار گرفتهاند، هستههای پژوهشی شکل گرفته و سه آزمایشگاه آموزشی کوانتومی نیز برای استفاده دانشگاهها خریداری شده است. نیز دورهها و سرفصلهای آموزشی مرتبط با این حوزه در دانشگاهها توسعه یافته و شرکتهای دانشبنیان نیز وارد این عرصه شدهاند.
یکی دیگر از محورهای مورد تأکید افشین، ایجاد زیرساخت آزمایشگاهی برای ارزیابی فناوریهای پساکوانتومی بود. او اظهار کرد: زمانی که الگوریتمها و راهکارهای جدید رمزنگاری توسعه پیدا میکنند، نمیتوان آنها را بدون آزمون و ارزیابی وارد زیرساختهای حساس بانکی کرد. به همین دلیل باید محیطهای آزمایشگاهی و سندباکسهایی ایجاد شود تا الگوریتمها از نظر عملکرد، مقیاسپذیری و میزان تابآوری مورد بررسی قرار گیرند.
این مقام مسئول پیگیری کرد: این زیرساخت در مرکز انفورماتیک بانک مرکزی ایجاد خواهد شد. شرکتهای فعال در این حوزه نیز میتوانند محصولات و راهکارهای خود را در چنین محیطی آزمایش و ارزیابی کنند.
افشین با اشاره به تجربه سایر سرزمینها اظهار کرد: ایجاد مراکز آزمون و ارزیابی در کنار نهادهای پولی و بانکی، رویکردی است که در برخی نظامهای بانکی جهان نیز دنبال میشود.
معاون علمی رئیسجمهور در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت آغاز زودهنگام این فرایند تصریح کرد و اظهار کرد: مسئله امنیت دادهها تنها به زمانی که رایانههای کوانتومی به توانایی لازم برای شکستن برخی رمزنگاریها دست پیدا کنند محدود نمیشود. دادههای رمزگذاریشده در روز جاری ممکن است ذخیره شوند و در پیش رو، با در دسترس قرار گرفتن توان محاسباتی مناسب، مورد حمله قرار گیرند. از این رو، آمادهسازی شبکه بانکی باید پیش از رسیدن به آن مرحله انجام شود.
افشین پیگیری کرد: حتی رمزنگاری که در روز جاری صورت گرفته میتواند ذخیره شود و در پیش رو باز شود و برای مقابله با چنین سناریویی باید از همهماکنون تدبیر شود.
وی خاطرنشان کرد: امیدواریم با اتکا به ظرفیت دانشگاهها، شرکتهای دانشبنیان، جوانان و نخبگان ایرانی، سرزمین بتواند فناوریهای مورد نیاز در حوزه رمزنگاری پساکوانتومی را توسعه دهد و دستاوردهای این حوزه نیز در ادامه به سایر بخشهای اقتصادی و صنعتی سرریز شود.
افشین در بخش دیگری از سخنان خود، تفاهمنامه امضاشده را نقطه شروعی برای ایجاد تغییر در رویکرد فناوری بانک مرکزی دانست و اظهار کرد این نهاد میتواند بهعنوان پیشران توسعه فناوریهای نوظهور در شبکه بانکی عمل کند.
او تصریح کرد: معاونت علمی در دولت چهاردهم توسعه فناوری کوانتوم را از موضوعات مهم خود قرار داده و هماکنون با ورود بانک مرکزی، یکی از مهمترین کاربردهای این فناوری، یعنی امنیت و رمزنگاری در نظام پولی و بانکی، وارد مرحله عملیاتیتری شده است.
به اظهار کرده معاون علمی رییسجمهور، تکمیل زنجیره فناوری کوانتوم در سرزمین نیازمند وجود همزمان پژوهش، نیروی انسانی، زیرساخت، شرکتهای فناور و بازار است و ورود بانک مرکزی میتواند بخش مهمی از تقاضای واقعی این زنجیره را شکل دهد.
او در پایان خاطرنشان کرد: امیدواریم برنامه سهساله پیشبینیشده با سرعت بیشتری اجرا شود و تا پایان دولت چهاردهم، بخش مهمی از مسیر توسعه و استقرار رمزنگاری پساکوانتومی در شبکه بانکی سرزمین به نتیجه برسد.
تشکیل مرکز ملی توسعه رمزنگاری پساکوانتومی
در ادامه این مراسم، عبدالحسن بهرامی، رئیس مرکز راهبری ستادهای توسعه اقتصاد دانشبنیان معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری، در توضیح مفاد تفاهمنامه اظهار کرد: این توافق پس از جلسه مشترک 17 مردادماه میان بانک مرکزی و معاونت علمی و با هدف بررسی ضرورت استفاده از رمزنگاری پساکوانتومی در حوزه پولی و بانکی سرزمین تدوین شده است.
به اظهار کرده بهرامی، دو طرف طی دو هفته پیشین همکاری مشترکی برای آمادهسازی متن تفاهمنامه داشتهاند و این سند در 10 ماده تنظیم شده است.
بهرامی اظهار کرد: ایجاد «کمیته مشترک راهبری توسعه رمزنگاری پساکوانتومی» یکی از مهمترین مفاد این تفاهمنامه است. طرفین موظف هستند حداکثر ظرف 10 روز پس از امضای تفاهمنامه، نمایندگان خود را برای عضویت در این کمیته معرفی کنند. در ساختار نهایی کمیته، سه نماینده از بانک مرکزی و دو نماینده از معاونت علمی حضور خواهند داشت تا موضوعات اجرایی و فنی تفاهمنامه را پیگیری کنند. ایجاد «مرکز ملی توسعه رمزنگاری پساکوانتومی» نیز در این تفاهمنامه پیشبینی شده است. بر اساس توضیحات بهرامی، این مرکز با هدف پیگیری و شتابدهی به توسعه فناوریهای حوزه رمزنگاری پساکوانتومی ایجاد خواهد شد و ساختار، مأموریت و اختیارات آن باید ظرف سه ماه در کمیته مشترک تدوین و برای تأیید به مقبا این حالت عالی دو مجموعه ارائه شود.
این مقام مسئول پیگیری کرد: نیز ایجاد یک صندوق مشترک میان دو طرف در تفاهمنامه پیشبینی شده است. این صندوق، در چارچوب قوانین و مقررات مربوط، وظیفه پشتیبانی و سرمایهگذاری در پروژهها و فعالیتهای مرتبط با توسعه رمزنگاری پساکوانتومی را بر عهده خواهد داشت.
بهرامی در مورد تقسیم وظایف دو طرف اظهار کرد: بانک مرکزی و مجموعههای تحت نظارت آن، بهعنوان بهرهبرداران فناوری، نقش مهمی در تعریف نیازها و فراهم کردن زیرساختهای مورد نیاز آزمایشگاهی خواهند داشت.
وی پیگیری کرد: در مقابل، معاونت علمی توسعه فناوری، حمایت از پژوهش و محصولات بومی، پشتیبانی از شرکتهای دانشبنیان و ارتقای ظرفیتهای تخصصی و انسانی را دنبال میکند.
او تصریح کرد: مدت اجرای تفاهمنامه سه سال تعیین شده است، با این حال با توجه به عزم و همکاری شکلگرفته میان دو مجموعه، تلاش خواهد شد برنامهها سریعتر از زمانبندی اولیه پیش برود.
بهرامی نیز عنوان کرد: نماینده بانک مرکزی به جلسات شورای راهبری کوانتوم سرزمین دعوت خواهد شد تا هماهنگی میان برنامههای این شورا و نیازهای حوزه پولی و بانکی افزایش یابد.
امنیت صدها میلیارد تراکنش بانکی در گرو آمادگی برای عصر کوانتوم
عبدالناصر همتی، رییس کل بانک مرکزی طی سخنانی در آیین امضای تفاهمنامه همکاری مشترک میان بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری با موضوع «توسعه فناوری و زیرساختهای رمزنگاری پساکوانتومی در حوزه پولی و بانکی» با اشاره به اهمیت توسعه فناوریهای کوانتومی و نقش آن در پیش رو امنیت نظام بانکی اظهار کرد: حجم بسیار بالایی از تراکنشهای مالی سرزمین در زیرساختهای تحت مدیریت بانک مرکزی انجام میشود و این حجم از داده و تراکنش نیازمند حفاظت در برابر تهدیدهای ناشی از پیشرفت فناوریهای کوانتومی است.
او با اشاره به آمار تراکنشهای شبکههای پرداخت و بانکی سرزمین اضافه کرد: در حال حاضر سالانه بیش از 87 میلیارد تراکنش در شبکه شتاب، حدود 111 میلیارد تراکنش در شاپرک، حدود 3.5 میلیارد تراکنش در پایانههای فروش و بیش از 93 میلیون تراکنش چکاوک انجام میشود. نیز شبکه پل که بهتازگی به این مجموعه اضافه شده، سالانه بیش از 500 میلیون تراکنش را پردازش میکند.
رئیس کل بانک مرکزی تصریح کرد: این حجم از فعالیت، اهمیت حفاظت از زیرساختهای بانکی و پرداخت سرزمین را دوچندان میکند و نمیتوان تهدیدهای احتمالی ناشی از افزایش توان محاسباتی کوانتومی را نادیده گرفت.
همتی با اشاره به روند سرمایهگذاری سرزمینهای مختلف در فناوریهای کوانتومی و روشهای جدید رمزنگاری اظهار کرد: با توجه به روندی که در جهان در حال شکلگیری است، شبکه بانکی ایران نیز باید برای مهاجرت به روشهای جدید رمزنگاری آماده شود.
او نیز با اشاره به حملات سایبری اخیر علیه سبا این حالنههای بانکی سرزمین اضافه کرد: اتفاقاتی که در حوزه حملات سایبری رخ داده، ضرورت تقویت امنیت زیرساختهای بانکی را بیشتر کرده است و نمیتوان نسبت به سرمایهگذاری سرزمینهای دیگر در فناوریهای کوانتومی و روشهای جدید رمزنگاری بیتفاوت بود.
رئیس کل بانک مرکزی اظهار کرد: طبیعی است همچنان که آنها در مسائل کوانتومی و روشهای جدید رمزنگاری سرمایهگذاری میکنند، ما هم باید به این سیستم مهاجرت کنیم و شرایط لازم را برای خودمان فراهم کنیم.
همتی با قدردانی از پیگیری معاونت علمی برای پیشبرد این موضوع اظهار کرد: بانک مرکزی و همکاران آن در ستاد بانک مرکزی و شرکت ملی انفورماتیک، اقدبا این حالت مرتبط با این حوزه را دنبال میکنند، با این حال برای اجرای عملی این برنامه به پشتیبانی جدی نیاز است.
رئیس کل بانک مرکزی با تأکید بر ضرورت اجرای عملی مفاد تفاهمنامه اظهار کرد: نباید این همکاری به برگزاری یک جلسه، امضای یک سند و مجموعهای از اقدبا این حالت تشریفاتی محدود شود.
او اضافه کرد: در سرزمین گاهی تفاهمنامههایی امضا میشوند، با این حال پس از مدتی پیگیری آنها متوقف میشود. این رویکرد در حوزه امنیت بانکی قابل قبول نیست، زیرا بانک مرکزی مستقیماً با امنیت نظام پرداخت و تراکنشهای مالی شهروندان درگیر است و نمیتواند چنین موضوعی را به شکل سطحی دنبال کند.
همتی هشدار داد اگر دو یا سه سال بگذرد و پیشرفت قابل توجهی در این زمینه حاصل نشود، سرزمین ممکن است در برابر حملات سایبری مبتنی بر فناوریهای کوانتومی با آسیبپذیری جدی مواجه شود.
همتی یکی دیگر از الزبا این حالت موفقیت این برنامه را ایجاد ارتباط میان بخش پژوهشی و اجرایی سرزمین دانست و اظهار کرد; پژوهش زمانی میتواند اثرگذار باشد که به محصول، خدمت و کاربرد اقتصادی تبدیل شود.
او با اشاره به پیشنهاد ایجاد یک مرکز توسعه فناوری کوانتومی اظهار کرد: چنین مرکزی میتواند بهعنوان حلقه اتصال میان بخش اجرایی و بخش پژوهشی عمل کند؛ چراکه یکی از کمبودهای موجود، فاصله میان پژوهش و کاربرد عملی فناوری است.
رئیس کل بانک مرکزی اضافه کرد: پژوهش برای پژوهش عملاً محدود میماند و نمیتواند رشد کند و باید سازوکاری ایجاد شود که دستاوردهای علمی به فعالیت اقتصادی و راهکارهای عملیاتی تبدیل شوند.
به اظهار کرده همتی، در این مسیر بخش خصوصی نیز باید وارد میدان شود و سرمایهگذاری در توسعه فناوریهای مرتبط با رمزنگاری پساکوانتومی تنها به منابع دولتی محدود نماند.
رئیس کل بانک مرکزی با استقبال از همکاری شکلگرفته میان این بانک و معاونت علمی اظهار کرد: این همکاری میتواند به رفع نگرانیهای موجود در مورد امنیت تراکنشها و سبا این حالنههای پرداخت سرزمین کمک کند.
همتی نیز خواستار جدی گرفته شدن موضوع از سوی مقامات و پیگیری مستمر اجرای برنامهها شد و تصریح کرد: بانک مرکزی نیز روند پیشرفت اقدبا این حالت را بهصورت منظم دنبال خواهد کرد.
او در پایان خاطرنشان کرد: امیدوارم با همکاری معاونت علمی و بانک مرکزی، اقدبا این حالت عملیاتی در این حوزه تا پایان دولت چهاردهم پیشرفت قابل توجهی داشته باشد و فرایند مهاجرت به روشهای جدید و مقاوم در برابر تهدیدهای کوانتومی با سرعت بیشتری دنبال شود.
/