به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری بالاسری، بیست و هفتمین دوره نمایشگاه بینالمللی کتاب بغداد از 2 تا 12 سپتامبر (11 تا 21 شهریور) در پایتخت عراق برگزار میشود و در آن بیش از 600 ناشر و نمایندگی نشر از 20 سرزمین عربی و خارجی از جمله ایران، چین، آمریکا، آلمان در 395 غرفه حضور دارند.
این نمایشگاه برنامههای فرهنگی و فکری متنوعی را در بر میگیرد که شامل نشستهای اظهار کردوگو، شبهای شعر و نقد ادبی با حضور نخبگان ادبی و فکری عراق و جهان عرب است. نیز برگزاری سمپوزیوم فرهنگی و هنری، رویدادهای هنری گوناگون، رونمایی از تازههای نشر و برنامههای ادبی و اندیشهای از دیگر بخشهای این دوره خواهد بود.
پیشینه نمایشگاه بینالمللی کتاب بغداد به سال 1979 میلادی بازمیگردد و یکی از برجستهترین رویدادهای فرهنگی و فکری در عراق و ناحیه به شمار میرود؛ رویدادی که به دلیل حضور گسترده ناشران و نهادهای فرهنگی عربی و بینالمللی، میزبانی از چهرههای سرشناس اندیشه و ادبیات، و استقبال پرشور شهروندانی و رسانهای همواره مورد توجه بوده است.
بغداد در حافظه تاریخی جهان عرب همواره به عنوان یکی از اصلیترین کانونهای فکر و فرهنگ و به اصطلاح به عنوان “بیتالحکمه” شناخته میشود. ضربالمثل معروفی در جهان عرب از پیشین مطرح است که جایگاه عراقیها را در حوزه فرهنگ جهان عرب نشان میدهد: مصریها مینویسند، لبنانیها چاپ میکنند و عراقیها میخوانند.
احیای صنعت نشر عراق پس از سقوط صدام
نشر عراق در دهههای پیشین را میتوان به دو دوره پیش و پس از دوره حاکمیت صدام در نظر گرفت. دوران حکومت صدام، دوران تکصدایی نشر عراق بود؛ به طوری که عمده تولید محتوا در این سرزمین معطوف به اظهار کردمان رسمی میشد. برخی از متخصصان بر این باورند که “جسد کمرمقی” از نشر عراق در این سالها باقی مانده و برخی از حوزهها مانند ادبیات کودک و نوجوان عملاً تعطیل شده بودند.
از سال 2003 به این سو و پس از سقوط صدام، بازار نشر عراق توانست با انجام اقدبا این حالتی از جمله ورود بخش خصوصی، خود را بازیابد و جان دوبارهای بگیرد.
از این منظر، برگزاری نمایشگاه کتاب بغداد برای بسیاری از مخاطبان ناحیه، یادآور این بازیابی هویت و بازسازی نهادهای فکری و فرهنگی در عراق است. تداوم برگزاری این رویداد فرهنگی، حتی در سالهایی که عراق با چالشهای متعدد مواجه بود، این پیام را به مخاطبان ناحیه منتقل میکرد که بغداد همچنان با همان ویژگی که در حافظه جمعی جهان عرب شناخته میشود، زنده و پویاست.
پلی برای صادرات کتاب
این رویداد فرهنگی از جهات دیگری نیز در جهان عرب و ناحیه حائز اهمیت است. عراق همواره به عنوان پلی برای صادرات کتاب و معرفی آثار شناخته میشود. حضور ناشران و نویسندگان از سرزمینهای مختلف جهان عرب، نمایشگاه کتاب بغداد را به عنوان دروازهای برای ورود کتاب به بازار نشر ناحیه در میان فعالان نشر بینالملل معرفی کرده است.
چرا بغداد فرصتسازتر از فرانکفورت است؟
در کنار این، قرابت جغرافیایی و مذهبی دو عامل مهم دیگری است که نمایشگاه کتاب بغداد را میتواند برای ایرانیها به عنوان یک رویداد جذاب تعریف کند؛ آن هم در شرایطی که صنعت نشر ایران با مشکلات اقتصادی مواجه است. علیرضا سبحانینسب، مدیر انتشارات جمال، در اظهار کردوگویی با بالاسری، در مورد چرایی اهمیت نمایشگاه کتاب بغداد برای بازار نشر ایران اظهار کرد: اساساً نمایشگاه کتاب بغداد یک نمایشگاه برای عرضه آثار در حوزه فرهنگ اسلامی است و بازار خوبی برای کتابهای جهان اسلام به شمار میآید؛ به همین دلیل میتواند مورد توجه ناشران باشد.
او با بیان اینکه “کتابهای اسلامی”، “ادبیات مقاومت” و “ادبیات کودک و نوجوان” از جمله حوزههایی است که مخاطب خوبی در جامعه مخاطبان عربزبان دارد، بر برنامهریزی برای حضور مؤثرتر ایران در چنین رویدادهایی تاکید کرد.
به اظهار کرده او؛ عراق معمولاً در میان سرزمینهای عربی به عنوان مخاطب کتابهای اسلامی شناخته میشود. ناشرانی که کتابهایی با موضوع دفاع مقدس و مقاومت عرضه میکنند نیز در این سالها مشتریهای خود را یافتهاند. از سوی دیگر، گاه کسانی به نمایشگاه میآیند که برای دانشگاهها، کتابخانهها یا مجموعههای شخصی حجم قابل توجهی کتاب خریداری میکردند. میشد فهمید که این دست از مراجعهکنندگان به بیش از یک سال فکر میکنند و بیشتر با هدف تجهیز کتابخانههایشان برای چند سال به نمایشگاه مراجعه کردهاند. این موضوع خیلی مهم است.
راههای نرفته ایران در بغداد
ایران در دهههای پیشین بحث صادرات کتاب را عموماً با شرکت در نمایشگاههای بینالمللی در غرب مانند فرانکفورت و بولونیا پیگیری میکرد؛ امری که به دلایل مختلف چندان به نتیجه مطلوب نرسید. در چند سال پیشین، نگاه توجه نشر ایران از اروپا به سمت سرزمینهای ناحیه جلب شده است. این تغییر نگاه از غرب به شرق، دریچههای جدیدی را پیش روی نشر ایران میگشاید.
اشتراکات فرهنگی و تاریخی در کنار تنوع موضوعی نشر ایران و استفاده از فناوریهای نوین مانند نشر دیجیتال، برگ برنده سرزمین در عرصه نشر ناحیه به شمار میآید. با وجود این فرصتها، چالشها همچنان مانع بهرهبرداری صد درصدی از این ظرفیتهاست.
در سالهای اخیر برخی از ناشران به صورت خودجوش و فردی اقدام به حضور در چنین رویدادهای فرهنگی ناحیه گردهاند؛ حضوری که نتیجه ملموسی را به همراه داشت و زمینه را برای تعامل بیشتر بازار نشر ایران با سرزمینهای ناحیه فراهم کرد. با این حال به نظر میرسد چنین اقدبا این حالت فردی اگرچه یک تجربه موفق برای نشر ایران به شمار میآید و میتواند زمینه صادرات برخی از کتابهای ایران را فراهم کند، با این حال چندان جریانساز نیست.
نشر ایران در سالهای پیشین با چالشهای متعددی روبروست؛ چالشهای اقتصادی که تاثیر خود را بر کمیت و کیفیت آثار گذاشته است. در این میان، ناشر تمام هم و غم خود را صرف زنده نگاه داشتن مجموعه خود کرده است. به نظر میرسد در چنین شرایطی و با در نظر گرفتن ظرفیت بالقوه نشر ایران در تولید محتوا، نیازمند مجموعه واسطی هستیم که حضور ناشران ایرانی در رویدادهای فرهنگی ناحیه را تقویت و تسهیل کند؛ حلقه واسطی که متر و معیار چگونگی حضور در نشر بینالملل را بداند، هدف خود را توسعه صادرات نشر سرزمین تعریف کند و حضور در چنین رویدادهایی را صرفاً به منزله انجام یک کار روتین اداری نبیند.
/